شماری از تحلیلگران سیاسی میگویند که نزدیکی ایران و طالبان در دو دهه گذشته، بیشتر بر پایه منافع مشترک و مخالفت با حضور امریکا در افغانستان شکل گرفته است.
آنان می افزایند که امنیت مرزها، جلوگیری از تهدید از خاک افغانستان و گسترش تجارت، از مهمترین دلایل نزدیکی تهران و طالبان عنوان میشود.
دهمین سالروز کشته شدن ملا اختر محمد منصور، رهبر سابق طالبان، بار دیگر بحثها درباره روابط میان طالبان و ایران را برجسته ساخته است.
دهمین سالروز کشته شدن ملا اختر محمد منصور، رهبر سابق طالبان، بار دیگر توجهها را به روابط میان طالبان و ایران جلب کرده است.
ملا اختر محمد منصور، دومین رهبر طالبان، در ۲۱ می ۲۰۱۶ در منطقه نوشکی بلوچستان در حمله طیاره بدون سرنشین امریکا هنگام بازگشت از سفر از ایران به پاکستان کشته شد.
این رویداد از نگاه شماری از تحلیلگران، یکی از نقاط مهمی است که بحث درباره ماهیت و سطح روابط ایران و طالبان را دوباره برجسته میسازد.
شماری از تحلیلگران امور سیاسی میگویند که ایران پس از سال ۲۰۰۵، بهدلیل گسترش نفوذ طالبان در جنوب افغانستان، سیاست خود را تغییر داد و وارد تماسها و همکاریهای محدود با این گروه شد.
محمد عمر داوودزی دیپلومات پیشین افغان در ایران و پاکستان و تحلیلگر امور سیاسی می گوید یکی از عوامل اصلی نزدیکی ایران و طالبان، دشمنی مشترک با امریکا است نه اشتراکات ایدیولوژیک یا مذهبی .
او روز جمعه اول جوزا به رادیو آزادی گفت:
این رفت و آمد آن وقت برملا شد که مولوی اختر محمد منصور، در ماه می ۲۰۱۶ از سفر، چند ماهه خود به ایران پس برمیگشت به کویته پاکستان و در راه گفته میشود که به همکاری پاکستان توسط درون«طیاره بی پیلوت» امریکایی کشته شد.
« این رفت و آمد آن وقت برملا شد که مولوی اختر محمد منصور، در ماه می ۲۰۱۶ از سفر، چند ماهه خود به ایران پس برمیگشت به کویته پاکستان و در راه گفته میشود که به همکاری پاکستان توسط درون«طیاره بی پیلوت» امریکایی کشته شد، بعد از او هم، این رابطه، وجود داشت و مستحکم شده رفت. البته که ایرانیها تابع منافع خود هستند، برای ایرانیان نه مسئله شیعه و نه مسئله فارسیزبان مهم است،مهم این است که نظامشان سر قدرت بماند، حاکمیتشان دوام کند و در برابر دشمن خود از هر وسیلهای استفاده کند.»
طارق فرهادی آگاه دیگر امور سیاسی نیز می گوید که ایران پس از حضور امریکا در افغانستان، طالبان را به عنوان نیرویی ضد امریکا در نظر گرفت و در کنار روابط رسمی با حکومت جمهوری پیشین، ارتباطات خود با طالبان را نیز حفظ کرد.
او به رادیو آزادی گفت که پس از سقوط نظام جمهوری و بازگشت طالبان به قدرت، ایران این گروه را به عنوان قدرت حاکم در افغانستان پذیرفت و تلاش کرد روابطش را با آنان گسترش دهد. امنیت مرزها، جلوگیری از تهدید از خاک افغانستان و گسترش تجارت، از مهمترین دلایل نزدیکی تهران و طالبان عنوان میشود.
«درزمان جمهوریت دو کشور روابط خوب داشتند، اما منابع استخباراتی ایران با طالبان روابط داشت به دلیل از اینکه طالبان به ضد امریکا بودند و ایران هم همچنان و تا جایی دیدیم که ملا اختر منصور که یکی از زعماء طالبان بود در آن وقت، امیرالمؤمنینشان بود، در حال بازگشت از ایران، که در خاک پاکستان بلوچستان داخل شده بود، در آنجا سرش حمله شد از طرف امریکاییها، بعد از اینکه جمهوریت، سقوط کرد، ایران هم به این نتیجه رسید که تمام قدرت پیش طالبان است. بسیار مدت کم، نیروهای مقاومتی که به ضد طالبان بودند را در ایران جا داد.»
آقای فرهادی افزود که با تیره شدن روابط طالبان و پاکستان، بخشی از تجارت افغانستان به سوی ایران منتقل شده و این موضوع برای تهران اهمیت اقتصادی پیدا کرده است،با این حال به گفته او آینده روابط دو طرف تا حد زیادی به تحولات داخلی ایران و وضعیت تنشهای منطقهای بستگی خواهد داشت.
از سوی هم سمیع یوسفزی آگاه سیاسی میگوید که هرچند پس از کشته شدن دیپلوماتهای ایرانی در حمله طالبان در شهر مزار شریف در سال ۱۹۹۸روابط ایران و طالبان به شدت پرتنش شد با این حال، به باور او، نزدیکیهای مقطعی میان ایران و طالبان بیشتر ناشی از دشمنی مشترک با امریکا بوده است.
لیکن بعداً دقیقاً که چون طالبان مخالف امریکا بودند و این هم یک نقطه بود که ایران و طالبان را نزدیک میکردند. لیکن من فکر نمیکنیم که ایران بسیار گسترده و منسجم و به دست جمعی طالبان افغانستان را در وقت مقاومت طالبان از ۲۰۰۱ تا ۲۰۲۱ کمک کرده باشد.
«لیکن بعداً دقیقاً که چون طالبان مخالف امریکا بودند و این هم یک نقطه بود که ایران و طالبان را نزدیک میکردند. لیکن من فکر نمیکنیم که ایران بسیار گسترده و منسجم و به دست جمعی طالبان افغانستان را در وقت مقاومت طالبان از ۲۰۰۱ تا ۲۰۲۱ کمک کرده باشد. البته در بعضی موارد در نزدیک مرزهای افغانستان، جایی که طالبان قدرت داشتند و حکومت جمهوری افغانستان در آنجا ضعیف بودند، نظر به تمایلات و نظر به آنهمو ضرورتهای ملیشان، استخباراتیشان و امنیتیشان همراه طالبان، بعضی رهبران طالبان در ارتباط بودند .»
در حال حاضر، ایران از معدود کشورهای منطقه است که روابط نزدیک سیاسی و اقتصادی با حکومت طالبان برقرار کرده است، تهران پس از بازگشت طالبان به قدرت در سال ۲۰۲۱، سفارت افغانستان در تهران را به نمایندگان طالبان سپرد و تماسهای دیپلوماتیک میان دو طرف بهگونه دوامدار ادامه یافته است.
در کنار روابط سیاسی، همکاریهای اقتصادی و تجارتی میان دو طرف نیز گسترش یافته و ایران به یکی از مسیرهای مهم تجارتی افغانستان تبدیل شده است. افزایش صادرات نفت، مواد غذایی و کالاهای ایرانی به افغانستان و همچنان استفاده افغانستان از بندر چابهار، بخشی از همکاریهای اقتصادی میان دو طرف خوانده میشود.
با این حال، با وجود گسترش روابط، برخی اختلافات میان تهران و طالبان از جمله تنشها بر سر حقآبه دریای هلمند، وضعیت مهاجران افغان در ایران و برخی مسائل مرزی همچنان پابرجاست.
این روابط در شرایطی ادامه دارد که ایران در ماههای اخیر با افزایش تنشها و حملات میان ایران، اسرائیل و ایالات متحده روبهرو بوده است.