دریاچههای فیروزهای بند امیر، درههای سرسبز پنجشیر، جنگلهای نورستان و پکتیا، آثار تاریخی چند صد ساله هرات و برخی محلات زیبای تفریحی کندهار همهساله شمار بیشتری از گردشگران داخلی افغانستان را به خود جذب میکنند.
برای بسیاری از خانوادههای افغان، سفرهای داخلی به دلیل هزینه کمتر، به یکی از گزینههای مناسب برای گذراندن تعطیلات و آخر هفتهها تبدیل شده است و آنان میتوانند بخشهای از کشور را ببینند که پیشتر هرگز به آن سفر نکرده بودند.
اما باشندهگان برخی ازین زیباترین ولایتهای افغانستان میگویند در کنار افزایش شمار گردشگران، رفتارهای را مشاهده میکنند که برای جوامع محلی مشکلساز شدهاست.
"در عید گذشته سیاحانی زیادی به مناطق زیاد کنر و نورستان آمدند، چکر زدند، اما متأسفانه در ولایت نورستان یک هموطن عزیز ما را به گلوله بستند و شهید شد، تمام این مسائلی است که میتواند در میان مردم محل نفرت پیدا کند."
این اظهارات یکی از باشندهگان ولایت شرقی افغانستان، کنر است، ولایتیکه در همسایهگی نورستان قرار دارد، ولایت دیگری که زیباییهایش خیره کننده و به یکی از محلات مورد علاقهی بسیاری از گردشگران مبدل شدهاست.
همیشه بیایند، قدمهای شما روی چشمان ما، این مناطق از خود شان اند، اما یک خواهشیکه از همه شان داریم این است که به رسوم محلی ما احترام بگذارند
او به دلیل حساسیت موضوع و به شرط نگرفتن ناماش در این گزارش به رادیو آزادی میگوید، با وجود اینکه از گردشگران با گرمی استقبال میکنند، برخی بازدید کنندهگان به آداب، رسوم و ارزشهای اجتماعی محلی احترام نمیگذارند: "اینکه اینجا گردشگران میآیند، صد بار بیایند، همیشه بیایند، قدمهای شما روی چشمان ما، این مناطق از خود شان اند، اما یک خواهشیکه از همه شان داریم این است که به رسوم محلی ما احترام بگذارند. باید زراعت ما را آسیب نزنند، باید اعمالی انجام ندهند که خلاف خواست مردم، بزرگان و باشندهگان محل باشد، باید به حفاظت از محیط زیست توجه کنند."
شماری از باشندهگان دیگر ولایتهای که محلات تفریحی و گردشگری دارند نیز در صحبت با رادیو آزادی شکایت دارند که برخی گردشگران در پارکها و محلهای میلهها زبالهها را رها میکنند، به مکانهای طبیعی آسیب میزنند، در اماکن عمومی موسیقی بلند پخش میکنند، وارد زمینهای شخصی زراعتی میشوند، با موترها تیزرانی میکنند و به هنجارهای فرهنگی مربوط به رفتار و پوشش عمومی بیتوجه هستند.
بسیاری آنان میگویند این رفتارها نهتنها به محیط زیست آسیب میزند، بلکه میان گردشگران و جوامع محلی تنش نیز ایجاد میکند.
بهگفته آنان، گردشگری فرصتهای تازه اقتصادی برای مردم محل ایجاد کردهاست، اما بازدید کنندهگان باید به یاد داشته باشند که مهمان هستند.
وقت اکثر مردم در این ولایت میآیند زبالههای خود را در سرکها میاندازند و جمعآوری نمیکنند
صدیقه محمدی یکی از باشندهگان بامیان، از ولایتهای که پارک ملی بند امیر را در سینه ی خود جا داده و از دیگر جاذبههای بینظیری افغانستان محسوب میشود، به رادیو آزادی میگوید: "متأسفانه در باره زبالهها باید بگویم، وقت اکثر مردم در این ولایت میآیند زبالههای خود را در سرکها میاندازند و جمعآوری نمیکنند و در سطل زباله نمیاندازند. در اینجا دو مشکل اساسی است، یکی اینکه مشکل دولت است و دیگری مشکل مردم، چون در بعضی مناطق، در بازار و جاهای که ازدحام است سطلهای زباله آن قدر زیاد نیست و در بعضی جاهای که است، مردم در آن نمیاندازند."
برخی باشندهگان پنجشیر، کندهار و بخشهایی از ننگرهار نیز در صحبت با رادیو آزادی نگرانیهای مشابهی ابراز میکنند.
آنان میگویند حفظ فرهنگهای محلی به اندازه حفاظت از کوهها، دریاچهها و آثار تاریخی افغانستان اهمیت دارد.
افغانستان از زمان بازگشت طالبان به قدرت در سال ۲۰۲۱ شاهد افزایش قابل توجه گردشگری داخلی بوده است.
با توجه به اینکه سفرهای خارجی برای بسیاری از افغانها از نظر مالی دستنیافتنی باقی مانده و بهگفته مقامهای محلی امنیت در برخی شاهراههای مهم بهبود یافته است، خانوادههای بیشتری سفرهای داخلی را انتخاب کردهاند.
این درحالیست که پیش ازین در زمان جمهوری مخلوع، مردم به دلیل مخالفت طالبان با حکومت وقت و انتقامگیری شان از مردم به خصوص کارمندان دولتی، نمیتوانستند به این ولایتها سفر کنند.
براساس آمار مقامهای وزارت اطلاعات و فرهنگ حکومت طالبان، در دو سال گذشته میلیونها گردشگر داخلی به ولایتهای مختلف سفر کردهاند.
این وزارت همچنین گزارش دادهاست که در سالهای ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ هزاران گردشگر خارجی نیز وارد افغانستان شدهاند، اما گردشگران داخلی همچنان اکثریت قاطع بازدید کنندهگان را تشکیل میدهند.
افزایش گردشگری برای بسیاری از جوامع منبع مهم درآمد ایجاد کردهاست.
مالکین مهمانخانهها، هوتلها، رستورانتها، دکانهای صنایع دستی و شرکتهای ترانسپورتی میگویند کسبوکارشان بهبود یافته است، بهویژه در فصلهای بهار و تابستان و روزهای رخصتی عمومی.
مقامهای محلی نیز میگویند در برخی مناطق گردشگری، امکانات بهبود یافته است، از جمله جادههای بهتر، مهمانخانهها، رستورانتها، مناطق میلهها و خدمات ابتدایی برای بازدید کنندهگان.
این محلات اما بیشتر برای مردان اند، چون حکومت طالبان به زنان افغان اجازه رفتن به پارکها و اماکن تفریحی و گردشگری را نمیدهند.
با این حال، آگاهان اجتماعی میگویند توسعه زیرساختها باید با آگاهی عمومی بیشتر همراه باشد.
آنان استدلال میکنند که گردشگری مسئولانه نهتنها به معنی احترام به طبیعت، بلکه احترام به آداب، رسوم و شیوهی زندهگی جوامع محلی است.
یک نکتهی که باید سیاحان و مهمانان در محلاتیکه به سیر و سفر میروند توجه بکنند، احترام میزبان است
عبدالوارث سیغانی، یکی از این آگاهان مقیم جرمنی در این مورد بیشتر به رادیو آزادی می گوید: "باید تبلیغ فرهنگسازی حفاظت و حراست از اماکن و جاهای دیدنی صورت بگیرد و به مردم اطلاعرسانی شود که اینها جز زیباییها و میراث مشترک مردم أفغانستان است که حراست و حفاظت آن وجیبه و مسئولیت همگانی است. همچنان یک نکتهی که باید سیاحان و مهمانان در محلاتیکه به سیر و سفر میروند توجه بکنند، احترام میزبان است و میزبانها باید هراسی از مهمانان خود نداشته باشند."
آقای سیغانی میافزاید که این بازدیدها در میان طبقات مختلف جامعه میتواند زمینهساز همدلی و وحدت باشد که شکافها، مشکلات و تفاوتهای که بین تودهها وجود دارند، از بین برود.
کارشناسان همچنین تأکید میکنند که بسیاری از مقاصد گردشگری هنوز با چالشهای مانند کمبود اقامتگاه، نبود کافی خدمات حفظالصحه، ضعف سیستمهای مدیریت زباله، کمبود خدمات عاجل صحی و نبود حفاظت کافی از محیط زیست روبهرو هستند.
افغانستان ظرفیت بزرگ گردشگری دارد. این کشور با داشتن دریاچههای شگفتانگیز پارک ملی بند امیر، منار جام، شهر باستانی هرات، دهلیز واخان، کوههای هندوکش و هزاران محوطه باستانی که قدمت آنها به هزاران سال میرسد، همواره سرشار از زیبایی طبیعی و میراث فرهنگی شناخته شدهاست.
با این حال، دههها جنگ مانع توسعه صنعت گردشگری شده و بسیاری از آثار تاریخی و جاذبههای طبیعی بدون حفاظت و سرمایهگذاری کافی باقی ماندهاند.
کارشناسان میگویند این بخش میتواند نقش بزرگتری در ایجاد اشتغال و حمایت از اقتصاد محلی ایفا کند، به شرطیکه توسعه آن با حفاظت بهتر محیط زیست، بهبود زیرساختها و احترام بیشتر به جوامع میزبان همراه باشد.
برای باشندهگان ولایتهای پُر بازدید افغانستان، پیام ساده است.
آنان میگویند گردشگران همیشه خوشآمد هستند، اما از هر بازدید کننده میخواهند فقط خاطره به جا بگذارد، نه زباله، قدردانی به جا بگذارند، نه مزاحمت، و به فرهنگ، سنتها و ارزشهای اجتماعی که نسلها این جوامع را شکل دادهاند، احترام بگذارند.
