ترتیبات امنیتی نوظهور در منطقه بیشتر شبیه مشارکتهای درهم آمیخته استالکس واتانکا
جنگ طولانیمدت میان ایالات متحدۀ امریکا و ایران، بسیاری از کشورهای حوزه خلیج فارس را وادار ساخته است تا نیازهای دفاعی شان را سر از نو ارزیابی کنند. برای پاکستان که در مذاکرات میان تهران و واشنگتن نقش میانجی را ایفا نموده، این جنگ فرصتی فراهم کرده تا اقتصاد شکنندهاش را تا اندازهای ثبات بخشد و دامنۀ روابط دیپلوماتیک خودرا گسترش دهد.
به نوشتۀ مرکز خبر رادیو آزادی، ولی مشارکتهای نوظهور میان اسلامآباد و پایتختهای شرقمیانه، همزمان در حال تغییر دادن معادلات امنیتی منطقه نیز است؛ روندی که کشورهای نظامی ضعیفتر حوزۀ خلیج فارس را به همسایگان بزرگتر و مجهزترشان، یعنی پاکستان و هند، نزدیکتر میسازد.
«ترتیبات امنیتی نوظهور»
الکس واتانکا، پژوهشگر ارشد مؤسسه شرقمیانه مستقر در واشنگتن، در صحبت با رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی با اشاره به روابط عربستان سعودی، پاکستان، امارات متحدۀ عربی، هند و چین گفت:
«ترتیبات امنیتی نوظهور در منطقه بیشتر شبیه مشارکتهای درهم آمیخته است، تا بلوکهای ثابت.»
به گفتۀ واتکا «این ترتیبات امنیتی نوظهور، به حکومتها آزادی عمل بیشتری میدهد، اما در عین حال مدیریت بحرانهای منطقهای را پیچیدهتر و دشوارتر میسازد. »
کویت، مانند سایر کشورهای حوزه خلیج فارس، پیش از تصویب توافقنامه با پاکستان بارها هدف حملات راکتی و طیارات بیپیلوت ایران قرار گرفت که به زیربناها آسیب رسانید و تلفات انسانی بر جا گذاشت. این کشور حداقل میزبان سه پایگاه نظامی ایالات متحده با حدود ۱۳ هزار نیروی نظامی امریکایی است.
حدود ۱۶ پایگاه نظامی امریکا نتوانستند از آنها در برابر حملات راکتی و طیارات بیپیلوت ایران حفاظت کنندمشاهد حسین سید
کویت با توجه به قرار داشتن این پایگاهها در قلمرو خود، به دومین کشور حوزۀ خلیج فارس تبدیل شده که توافقنامه دفاعی با پاکستان را تصویب کرد؛ توافقی که آموزش نظامی، تبادل پرسونل و همکاریهای استخباراتی را در بر میگیرد. هرچند این توافق در هفتۀ گذشته امضا شده بود، اما در ماه جولای از سوی کابینۀ کویت بطور نهایی تأئید شد. روزنامه رسمی الکویت الیوم در ۲۶ جولای این خبر را منتشر کرد.
عربستان سعودی، همسایه کویت در سال گذشتۀ میلادی یک توافقنامۀ دفاعی متقابل ستراتیژیک با پاکستان امضا کرد که بندی مشابه به ماده پنجم پیمان نظامی ناتو دارد و بر اساس آن «هرگونه تجاوز علیه یکی از این دو کشور، تجاوز علیه هر دو کشور تلقی خواهد شد.»
در همین حال، مقامهای پاکستانی میگویند که پیشنویس یک چارچوب دفاعی جداگانه میان ترکیه، پاکستان و عربستان سعودی نیز تدوین شده و اکنون در انتظار توافق نهایی این سه طرف است.
از زمان درگیری ۱۲ روزهای امریکا، اسرائیل و ایران در ماه جون ۲۰۲۵ میلادی، رهبران این «چهار کشور منطقهای» یعنی پاکستان، عربستان سعودی، مصر و ترکیه در مورد گسترش همکاریهای امنیتی گفتوگو کردهاند.
«مرکز ثقل»
تحلیلگران میگویند که شتاب کشورهای ثروتمند حوزۀ خلیج فارس برای امضای توافقنامههای دفاعی با پاکستان و ایجاد ائتلافهای تازه، ناشی از آسیبپذیری سیستمهای دفاعی آنها در برابر حملات راکتی و طیارات بیپیلوت ایران است؛ آن هم با وجود اینکه متحد نزدیک قدرتمندترین کشور جهان، یعنی ایالات متحدۀ امریکا، به شمار میروند.
مشاهد حسین سید، سناتور سابق پاکستان و تحلیلگر امور دفاعی در اسلامآباد، می گوید کشورهای شرقمیانه پس از آنکه «حدود ۱۶ پایگاه نظامی امریکا نتوانستند از آنها در برابر حملات راکتی و طیارات بیپیلوت ایران حفاظت کنند»، در سیاستهای امنیتی شان تجدیدنظر کردهاند.
پاکستان همزمان روابط خود را با عربستان سعودی، ایران، چین و امریکا حفظ کرده، بیآنکه کاملاً در اردوگاه هیچیک قرار گیردالکس واتانکا
به گفتۀ حسین سید، پاکستان اکنون به «مرکز ثقل» تبدیل شده است؛ زیرا از یک سو میان تهران و واشنگتن برای تامین صلح نقش یک پل ارتباطی را ایفا میکند، از جانب دیگر روابط نزدیک با چین دارد.
الکس واتانکا، پژوهشگر ارشد مؤسسه شرقمیانه مستقر در واشنگتن، نیز گفته که پاکستان توانایی نظامی را با انعطافپذیری ستراتیژیک در هم آمیخته است.
به گفته واتانکا« :پاکستان همزمان روابط خود را با عربستان سعودی، ایران، چین و امریکا حفظ کرده، بیآنکه کاملاً در اردوگاه هیچیک قرار گیرد؛ و همین ویژگی پاکستان را به شریک امنیتی مفید در منطقهای چندقطبی تبدیل کرده است.»
در حالی که پاکستان نفوذ خود را در شرقمیانه گسترش میدهد، همسایه بسیار بزرگترش، هند، قبلاً روابط مستحکمی را با اسرائیل و امارات متحده عربی برقرار کرده است؛ کشوری که زمانی از نزدیکترین متحدان پاکستان محسوب میشد.
«اقتصاد شکننده»
ظاهراً امارات متحدۀ عربی از گسترش روابط دفاعی پاکستان با عربستان سعودی و نقش میانجیگرانه اسلامآباد در منازعۀ ایران با امریکا رضایت نداشت. از همین رو، در ماه اپریل سالجاری از پاکستان خواست تا قرضۀ ۳.۵ میلیارد دالری از این کشور را فوراً بازپرداخت کند.
پاکستان که دارای سلاح هستهای است، طی دهههای گذشته به قرضهها و کمکهای مالی کشورهای ثروتمند حوزۀ خلیج فارس، از جمله عربستان سعودی، امارات متحده عربی و قطر، وابسته بوده است. اقتصاد شکننده پاکستان همچنان به کمکهای ایالات متحدۀ امریکا، بهویژه در دوران جنگ در افغانستان از سال ۲۰۰۱ تا ۲۰۲۱ میلادی و همچنین به قرضههای صندوق وجهی بینالمللی متکی بوده است.
فیروز اچ. خان، جنرال متقاعد اردوی پاکستان و استاد در پوهنتون عالی تحصیلات متمم نیروی بحری امریکا در ایالت کالیفورنیا، به رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی گفت:
برای پاکستان، عوامل اصلی این شیوۀ برخورد، اقتصاد شکننده و خطر همیشگی انزوای سیاسی از سوی همسایه بسیار بزرگترش، هند، استفیروز اچ. خان
«برای پاکستان، عوامل اصلی این شیوۀ برخورد، اقتصاد شکننده و خطر همیشگی انزوای سیاسی از سوی همسایه بسیار بزرگترش، هند، است. اما انگیزه کشورهای حوزۀ خلیج فارس، تقویت تواناییهای دفاعی آنها از طریق توسعه صنایع محلی نظامی و پیشرفت تکنولوژی است؛ موضوعی که آنها را بیشتر از پیش به یکدیگر نزدیک ساخته است.»
به گفتۀ او، کشورهای حوزۀ خلیج فارس اعتماد شانرا به ساختار امنیتی سابق که زیر چتر ایالات متحدۀ امریکا قرار داشت از دست دادهاند؛ زیرا هم از سوی ایران و هم از سوی اسرائیل هدف حملات قرار گرفتند.
فیروز اچ. خان می افزاید:
«اکنون آنها (کشورهای حوزۀ خلیج فارس) بیشتر به ایجاد یک ساختار امنیتی محلی(بومی) علاقهمند هستند تا اینکه امنیت خود را به نیروهای خارجی وابسته سازند. »
پاکستان و هند که هر دو دارای سلاح هستهای اند، از زمان استقلال هند از بریتانیا در سال ۱۹۴۷ میلادی چندین بار با هم جنگیده اند. هند به دلیل وسعت، نفوس، اقتصاد و تواناییهای نظامی بسیار بیشتر، همواره قدرت برتر منطقهای در جنوب آسیا محسوب شده است.
فیروز اچ. خان می گوید: « پاکستان در راستای حفظ اهمیت ستراتیژیک خود، توانسته که با معرفی این کشور به حیث قلعۀ شرقی جهان اسلام، جایگاه ویژهای را در شرقمیانه به دست آورد. به جای آنکه با هندِ بسیار بزرگتر، در جنوب آسیا مستقیم رقابت کند، پاکستان توانسته که از جنگ میان امریکا و ایران بهره برده، خود را بهحیث یک قدرت تاثیرگذار در شرقمیانه مطرح سازد.»