بعضی روزها مبارک اند، اگر در آن روزها خیرات داده شود، کار خوبی استمیرویس، باشندهٔ کابل
میرویس، باشندهٔ کابل، میگوید:
«صدقه را مردم هر وقت میتوانند به روح مرده خود بدهند، اما نه به این شکلی که امروز ما و شما عنعنات داریم.»
او میگوید، با خیرات در روزهای مشخص مخالفت ندارد، زیرا به باور او بعضی روزها مبارک اند و اگر در آن روزها خیرات داده شود، کار خوبی است. اما میافزاید که با گردهماییهای بسیار بزرگ موافق نیست؛ گردهماییهایی که ممکن است خانواده متوفا را با مشکل روبهرو کرده و یا از نگاه اقتصادی با زیان مواجه کند.
«فقط هدف این است که در آنجا ختم قرآن عظیمالشأن شود. جمعهگی به این معنا نیست که یک روز مشخص تعیین شود و در آن روز همه جمع شوند، چون تازه جنازه گذشته باشد، برای این که خانواده کمی تسلی شود و مردم برای روح متوفا دعا کنند، و برای کسانی که ختم قرآن میکنند، فقط یک عصرانه و یک چای آماده شود.»
محمد صادق، باشندهٔ ننگرهار نیز نظر مشابه دارد:
«شب جمعه یا شب جمعهگی در شریعت وجود ندارد. هر شب جمعه خانواده متوفا برای ۷۰ تا ۸۰ نفر نان یا طعام آماده میکند. اگر این عنعنات از بین برود، بهتر است تا خانواده را به تکلیف نیندازند. این مصارف و هزینههای بیجا است.»
شب جمعه عنعنهای است که پس از مرگ یک شخص، تا مراسم چهلم، در شبهای جمعه از سوی خانواده متوفا برگزار میشود. اعضای خانواده و نزدیکان گردهم میآیند، قرآن کریم تلاوت میکنند، دعا میخوانند و برای مهمانان طعام یا صدقه نیز آماده میکنند.
افزون بر این، خیرات روز سوم، چهلم و سالگرد درگذشت نیز برگزار میشود.
اگر خیرات، روز سوم، چهار جمعه و چهلم را انجام ندهی، مردم به تو میخندندرستم سعادتی، باشندهٔ پکتیا
در این مراسم نیز تلاوت قرآن کریم، دعا و آمادهکردن طعام برای مهمانان شامل است. کسانی که از این عنعنات پشتیبانی میکنند، باور دارند که تلاوت قرآن و صدقه برای روح متوفا ثواب میرساند و سبب مغفرت او میشود.
آنان میگویند، اگرچه از نگاه اقتصادی ممکن است این مراسم برای برخی خانوادهها دشوار باشد، اما به گفته آنان، گردهمایی خویشاوندان و دوستان باعث دلگرمی خانواده متوفا میشود و به آنان کمک میکند تا از حالت دشوار سوگواری بیرون شوند.
رستم سعادتی، باشندهٔ ولایت پکتیا، میگوید اگر کسی این مناسبتها را برگزار نکند، مردم او را مسخره میکنند:
«در فرهنگ ما این موضوعات یکجا شده است؛ مثل خیرات روز سوم، چهار جمعه و چهلم. اگر آن را انجام ندهی، مردم به تو میخندند؛ اگر انجام بدهی، در واقع به این موضوع رشد میدهی.»
در میان علمای اسلامی نیز در این مورد دیدگاههای گوناگون وجود دارد. بسیاری از علما اصل دعا، ذکر و تلاوت قرآن را مشروع میدانند، اما تعیین روز سوم، شب جمعه یا روز مشخص دیگری را به عنوان بخش لازمی از دین نمیدانند.
آنان استدلال میکنند که در زمان حضرت محمد (ص) و صحابه کرام و همچنان مسلمانان نخستین، چنین مراسم مشخصی برگزار نمیشد.
به نظر من مشکل در دعا و خیرات نیستمولوی شهید خطیبی
مولوی شهید خطیبی، عالم دین، در این مورد به رادیو آزادی گفت که دعا، صدقه، طلب مغفرت برای مرده و خیرات هیچ مشکلی ندارد و از جمله کارهای نیک دانسته شده است؛ اما برای تعیین روزهای مشخص برای این مراسم، دلیل روشن شرعی وجود ندارد:
«به نظر من مشکل در دعا و خیرات نیست. مشکل این است که یک زمان مشخص را بدون دلیل شرعی، به نام مراسم لازمی دینی یا دارای فضیلت تعیین میکنیم؛ مثل حالا که معمول شده است. یک خانواده که خودش در غم و مصیبت است، برای دهها و حتی صدها نفر طعام آماده میکند.»
آقای خطیبی میافزاید که در مقابل، بردن طعام برای خانواده متوفا تا سه روز، روش سنتی است.
گفتنی است که در افغانستان تنها در مراسم سوگواری نه، بلکه در مراسم عروسی و خوشیها نیز برخی عنعنات حاکم است که مورد قبول همه نیست و در مورد آن انتقادهای گسترده وجود دارد.
عنعناتی که مردم ایجاد کردهاند و خود مردم نیز باید برای از میان برداشتن آن اقدام کنند.