با وجود اعلام پروژه‌های جدید نفتی در شمال و غرب افغانستان، هنوز روشن نیست که افزایش تولید داخلی چه زمانی و تا چه اندازه وابستگی افغانستان به واردات مواد سوختی را کاهش خواهد داد.
حوزۀ نفتی آمو دریا در شمال افغانستان، سال‌هاست که یکی از منابع مهم نفت این کشور به شمار می‌رود. نام ساحات قشقری، انگوت، زمردسای و چند ساحۀ دیگر در این حوزه با اکتشاف و استخراج نفت گره خورده است.
در سال‌های اخیر، قراردادهای مختلفی برای استخراج نفت از این حوزه امضا شده است؛ اما هنوز این پرسش مطرح است که چه مقدار نفت از این ذخایر استخراج می‌شود و این میزان تا چه اندازه می‌تواند نیاز سوختی کشور را تأمین کند.
وزارت معادن و پترولیم حکومت طالبان در ماه اپریل سال ۲۰۲۶ اعلام کرد که استخراج آزمایشی نفت از پنج حلقه چاه زمردسای در حوزۀ نفتی آمو دریا آغاز شده و روزانه حدود ۵۰۰ تُن متریک نفت خام از آن به دست می‌آید.
همچنان، وزارت معادن و پترولیم حکومت طالبان در هفتم سپتمبر قراردادی به ارزش نزدیک به ۱۴ میلیون دالر را با گروه TNG از تاتارستان روسیه امضا کرد. این قرارداد یک‌ساله، نظارت و ارائۀ خدمات مشورتی در حوزۀ نفتی آمو دریا و ساخت تأسیسات پروسس ابتدایی نفت در بلاک نفتی زمردسای ولایت جوزجان را در بر می‌گیرد.
به گفتۀ این وزارت، تأسیسات یادشده در مدت هشت ماه ساخته خواهد شد و پس از تکمیل، ظرفیت پروسس روزانه تا دو هزار تُن متریک نفت خام را خواهد داشت. با این حال، پروسس ابتدایی نفت خام با تصفیۀ کامل آن به پترول و دیزل تفاوت دارد و صرف ساخت این تأسیسات به این معنا نیست که افغانستان فوراً به همان میزان، مواد سوختی قابل استفاده برای موترها تولید خواهد کرد.
شماری از کارشناسان بخش معادن و انرژی می‌گویند که افغانستان برای گسترش استخراج، تصفیه و پروسس نفت و گاز، هنوز به سرمایه‌گذاری گسترده و ظرفیت‌های تخنیکی بیشتری نیاز دارد.
عبدالقدیر مطفی، سخنگوی پیشین وزارت معادن و پترولیم افغانستان، به رادیو آزادی گفت که در سال‌های گذشته از امکانات موجود در بخش نفت و گاز به اندازۀ لازم استفاده نشده است. او گفت: «ظرفیت داخلی ما به‌گونۀ واقعی برای استخراج به کار گرفته نشده است. همچنان، قراردادهایی که امضا شده‌اند، در بخش تصفیه هیچ کاری انجام نداده‌اند تا نفت خام و گاز از هم جدا و سپس پروسس شوند. بنابراین، در این بخش به اندازۀ نیاز سرمایه‌گذاری صورت نگرفته است.»
افغانستان هنوز هم برای تأمین نیازهای خود به پترول، دیزل و گاز مایع وارداتی وابسته است. آمار تجارت سال ۲۰۲۵ نیز نشان می‌دهد که نفت و سایر مواد سوختی از جمله اقلام مهم وارداتی افغانستان بوده‌اند. این مواد از ایران، روسیه، قزاقستان و شماری از کشورهای دیگر آسیای میانه وارد می‌شوند.
آقای مطفی می‌گوید که بر اساس برآوردها، افغانستان حدود ۸۰ تا ۸۵ درصد نفت و گاز مورد نیاز خود را از کشورهای خارجی وارد می‌کند.
او می‌افزاید که جنگ در ایران، تحریم‌های وضع‌شده بر این کشور و اختلال در مسیرهای تجاری منطقه، بر روند تأمین مواد سوختی و بازارهای افغانستان نیز تأثیر گذاشته است.
«مسئلۀ قیمت‌ها بسیار مهم است. متأسفانه، ما هنوز هم تا ۸۵ درصد در بخش نفت و گاز به کشورهای دیگر، به‌ویژه ایران، وابسته هستیم. اما جنگ در آن کشور و همچنان تحریم‌هایی که بر ایران و افغانستان وضع شده‌اند، تأثیر آشکاری بر بازار گذاشته‌اند.»
ما هنوز هم تا ۸۵ درصد در بخش نفت و گاز به کشورهای دیگر، به‌ویژه ایران، وابسته هستیم.عبدالقدیر مطفی، سخنگوی پیشین وزارت معادن و پترولیم
با حملات ایالات متحده و اسرائیل بر ایران و اختلال در رفت‌وآمد کشتی‌ها در تنگۀ هرمز، بی‌ثباتی در بازارهای جهانی نفت نیز افزایش یافته است.
قیمت مواد سوختی در افغانستان نیز در مقایسه با گذشته بالا رفته است.
بر اساس گزارش‌های منتشرشده دربارۀ قیمت‌ها در بازار کابل، بهای یک لیتر پترول که پیش از جنگ ایران حدود ۵۶ افغانی بود، اکنون به ۸۹ افغانی افزایش یافته است. قیمت دیزل نیز از حدود ۵۶ افغانی به ۷۹ افغانی رسیده و بهای یک کیلوگرام گاز مایع از ۴۹ افغانی به حدود ۶۴ تا ۶۵ افغانی افزایش یافته است.
این افزایش قیمت مواد سوختی در حالی رخ داده است که حکومت طالبان از اعلام پروژه‌های جدید برای گسترش اکتشاف و استخراج ذخایر احتمالی نفت و گاز در غرب کشور نیز خبر داده است.
در هفتم سپتمبر گذشته، وزارت معادن و پترولیم حکومت طالبان قرارداد اکتشاف و استخراج حوزۀ نفت و گاز کشک ـ تیرپل، میان ولایت‌های هرات و بادغیس، را با شرکت دلتا انترنشنل عربستان سعودی امضا کرد.
بر اساس معلومات حکومت طالبان، این حوزه حدود ۲۲ هزار کیلومتر مربع مساحت دارد و شرکت یادشده در مرحلۀ نخست، ۲۰۰ میلیون دالر در هفت بلاک گازی کشک سرمایه‌گذاری خواهد کرد.
بر اساس این قرارداد، مدت اکتشاف هشت سال و مدت مجموعی قرارداد ۲۵ سال تعیین شده است. با این حال، نصیرالله رحمانی، کارشناس امور اقتصادی، می‌گوید که نباید این قراردادها را به معنای وجود ذخایر تثبیت‌شدۀ نفت و گاز یا آغاز فوری تولید دانست.
او گفت: «مسئلۀ اصلی تنها این نیست که آیا افغانستان در زیر زمین نفت دارد یا خیر. پرسش این است که چه مقدار نفت را می‌توان به‌صورت اقتصادی استخراج کرد، ظرفیت پروسس چقدر است و آیا می‌توان از نفت خام، پترول و دیزل مطابق معیارهای بازار افغانستان تولید کرد؟ اگر ظرفیت تصفیه وجود نداشته باشد، استخراج نفت خام به‌تنهایی مشکل واردات را حل نمی‌کند.»
ارزیابی سال ۲۰۰۶ ادارۀ زمین‌شناسی ایالات متحده امریکا، یا USGS، برآورد کرده بود که منابع نفت و گاز در شمال افغانستان، از نظر تخنیکی قابل استخراج بوده و به‌طور میانگین شامل حدود ۱.۶ میلیارد بیرل نفت خام، ۱۶ تریلیون فوت مکعب گاز طبیعی و نزدیک به نیم میلیارد بیرل مایعات گاز طبیعی می‌شوند.
پرسش مهم دیگر در صنعت نفت افغانستان این است که وعده‌های پیشین و جدید شرکت‌های خارجی برای استخراج این ذخایر تا چه اندازه عملی شده‌اند. در سال‌های گذشته، سرمایه‌گذاری چین در حوزۀ آمو دریا اهمیت زیادی داشت. در جنوری سال ۲۰۲۳، حکومت طالبان با یک شرکت چینی قرارداد ۲۵ سالۀ اکتشاف و استخراج نفت از این حوزه را امضا کرده بود.
هنگام اعلام این قرارداد، سهم جانب افغانستان ۲۰ درصد اعلام شده بود و شرکت چینی تعهد کرده بود که در سال‌های نخست، صدها میلیون دالر سرمایه‌گذاری کند. اما این قرارداد در جون سال ۲۰۲۵ از سوی وزارت معادن و پترولیم حکومت طالبان لغو شد.
این وزارت در آن زمان اعلام کرده بود که شرکت افچین چینی به تعهدات قراردادی خود عمل نکرده و مفاد قرارداد را نقض کرده است.
پس از آن، امضای قراردادهایی با گروه روسی TNG برای نظارت و پروسس در حوزۀ آمو دریا و با شرکت دلتا انترنشنل عربستان سعودی در غرب افغانستان نشان می‌دهد که حکومت طالبان تلاش دارد شرکت‌های خارجی بیشتری را در بخش نفت و گاز افغانستان دخیل سازد.
با این حال، هنوز روشن نیست که این قراردادها تا چه اندازه بر تولید عملی، تصفیه و کاهش قیمت مواد سوختی در بازارهای افغانستان تأثیر خواهند گذاشت. کارشناسان می‌گویند که یافتن ذخایر نفت و گاز به‌تنهایی برای افغانستان کافی نیست؛ بلکه در کنار استخراج این منابع، گسترش تأسیسات تصفیه، شبکه‌های انتقال‌ونقل، تربیۀ نیروی متخصص و سرمایه‌گذاری پایدار نیز ضروری است.
از همین‌رو، شاید پرسش اساسی تنها این نباشد که افغانستان در زیر زمین چه مقدار نفت و گاز دارد، بلکه این باشد که چه مقدار از این ذخایر را می‌توان به‌صورت مسلکی و اقتصادی استخراج کرد و در داخل کشور مورد پروسس یا تصفیه قرار داد. و مهم‌تر از همه، چه مدت زمان نیاز است تا این ثروت زیرزمینی افغانستان، در زندگی روزمرۀ مردم و بهای پترول، دیزل و گاز تغییر محسوس ایجاد کند؟
