مقام‌های ترکمنستان در اواخر ماه اکتوبر در یک نشست انرژی در عشق‌آباد، پایتخت این کشور، اعلام کردند که خط لولهٔ انتقال گاز ترکمنستان، افغانستان، پاکستان و هند، موسوم به «تاپی»، به اطراف شهر هرات رسیده است.
به اشتراک‌کنندگان این نشست گفته شد که خط لوله قرار است تا پایان سال ۲۰۲۶ به بهره‌برداری سپرده شود. این اعلام پس از سال‌ها تأخیر و گمانه‌زنی دربارهٔ احتمال لغو پروژه، غیرمنتظره بود.
تصاویر ماهواره‌ای گرفته‌شده در ۷ نومبر نشان می‌دهند که کار خط لوله از سرحد جنوبی ترکمنستان تا یک ساحهٔ ساختمانی در حدود ۲۲ کیلومتری غرب منطقهٔ صنعتی هرات پیش رفته است. این تصاویر ادعای مقام‌های ترکمنستان را تأیید می‌کنند.
تاپی یک پروژهٔ انتقال گاز به طول حدود ۱۸۰۰ کیلومتر است که قرار است ذخایر عظیم گاز طبیعی «غالقنیش» در ترکمنستان را از راه افغانستان به مصرف‌کنندگان در پاکستان و در نهایت هند وصل کند.
طرح این پروژه نخستین بار در دههٔ ۱۹۹۰ میلادی مطرح شد، اما جنگ و ناامنی در افغانستان و تنش‌های سیاسی میان کشورهای دخیل، عملی‌شدن آن را با تردیدهای روزافزون روبه‌رو کرد.
تا سال ۲۰۲۴ به نظر می‌رسید که هند علاقه‌اش را به ادامهٔ پروژه از دست داده است. در همان زمان، علاقهٔ پاکستان نیز به آن کاهش یافته بود.
کاهش علاقهٔ این دو کشور، بودجهٔ سنگین پروژه که تا ۱۰ میلیارد دالر برآورد شده و تأخیرهای پی‌درپی سبب شد شماری از تحلیلگران حتی دربارهٔ تعهد جدی ترکمنستان به ادامهٔ آن پرسش‌هایی مطرح کنند.
جان ام. رابرتس، پژوهشگر ارشد شورای آتلانتیک که در بریتانیا مستقر است، به رادیو آزادی گفت که تاپی برای ترکمنستان به یک موضوع حیثیتی و مایهٔ افتخار تبدیل شده و این کشور تلاش کرده نشان دهد که پروژه با وجود مشکلات ادامه دارد.
بحران انرژی و علاقهٔ دوبارهٔ پاکستان
اما پافشاری عشق‌آباد بر ادامهٔ تاپی ممکن است در اوج بحران انرژی ناشی از جنگ ایران، به این پروژه اهمیت تازه‌ای بخشیده باشد.
بسته‌شدن تنگهٔ هرمز از سوی تهران، که انتقال انرژی از خلیج فارس را محدود کرد، ممکن است علاقهٔ پاکستان به تاپی را دوباره افزایش داده باشد.
در همان نشست عشق‌آباد، فریال لغاری، سفیر پاکستان در ترکمنستان، تأکید کرد که اسلام‌آباد اکنون به پیشبرد این پروژه متعهد است.
بر اساس گزارش‌ها، ساخت بخش خط لوله تا هرات حدود ۶۰۰ میلیون دالر برای ترکمنستان هزینه داشته است.
به گفتهٔ جان رابرتس، سرمایه‌گذاری ترکمنستان در این بخش ممکن است زمینه را برای جلب شرکای تازه و ادامهٔ خط لوله به سوی قندهار و پاکستان فراهم کند.
او باور دارد که حمایت مالی چین می‌تواند برای ادامهٔ پروژه اهمیت زیادی داشته باشد، زیرا اجرای تمام آن برای ترکمنستان به‌تنهایی بسیار پرهزینه خواهد بود.
مقام‌های حکومت طالبان نیز از احتمال سرمایه‌گذاری روسیه در ادامهٔ مسیر تاپی سخن گفته‌اند.
همه از این موضوع خوشحال هستند.ابوعلی، باشندهٔ هرات
افزون بر دسترسی به گاز تاپی، افغانستان در صورت گسترش خط لوله تا پاکستان و هند می‌تواند سالانه صدها میلیون دالر از حق ترانزیت گاز درآمد داشته باشد.
چالش‌ها و کارگران ترکمنستان
شماری از افغان‌هایی که از نزدیک شاهد کار ساخت تاپی در خاک افغانستان بوده‌اند، به رادیو آزادی گفتند که اجرای این پروژه با دشواری‌های متعددی روبه‌رو بوده است.
به گفتهٔ آنان، یکی از این مشکلات وجود مهمات منفجرناشده در مسیر خط لوله است که باید برای پیشبرد کار پاک‌سازی شوند.
این منابع می‌گویند که کار لوله‌گذاری تنها از سوی انجنیران و متخصصان ترکمنستان و با تجهیزات این کشور انجام می‌شود و نقش افغان‌ها در ساحات کاری بیشتر به تأمین امنیت مسلحانه محدود است.
یکی از این افغان‌ها که به دلیل نگرانی‌های امنیتی نخواست نامش در گزارش ذکر شود، به رادیو آزادی گفت: «هر روز صبح در گذرگاه سرحدی تورغندی میان افغانستان و ترکمنستان، موترهای بزرگ، مینی‌بس‌ها و بس‌های متعلق به ترکمن‌ها، کارگران را به ساحات کاری انتقال می‌دادند. شام دوباره کارگران را برمی‌گرداندند.»
امید باشندگان هرات
در هرات، جایی که در ماه‌های اخیر افزایش بهای گاز و کمبود برق زندگی مردم را دشوار کرده و فعالیت کارخانه‌ها را مختل ساخته است، شماری از باشندگان از نزدیک‌شدن تاپی استقبال کرده‌اند.
آنان هم به انتقال گاز از راه این خط لوله با قطر ۱.۴۲ متر امیدوارند و هم به فرصت‌های کاری‌ای که ممکن است با ایجاد تأسیسات انتقال و توزیع گاز فراهم شود.
ابوعلی، یکی از باشندگان هرات، نزدیک‌شدن خط لوله به شهر را «نشانهٔ واقعی امیدواری» خواند و به رادیو آزادی گفت: «همه از این موضوع خوشحال هستند.»
اما عبدالصبور رحمانی، انجنیر ۲۷ سالهٔ نرم‌افزار، دیدگاه محتاطانه‌تری دارد.
او به رادیو آزادی گفت: «من هم مانند دیگر مردم هرات تأکید می‌کنم که باید بتوانیم به این گاز به‌شکل شفاف دسترسی داشته باشیم و قیمت آن تنها اندکی بالاتر از نرخ بازار جهانی باشد؛ نه این‌که گاز را به نرخ بسیار بلند کنونی یا تنها کمی پایین‌تر از آن به ما بفروشند.»
بر اساس طرح اولیه، افغانستان که در مقایسه با پاکستان و هند بخش صنعتی بسیار کوچکی دارد، قرار بود تنها حدود پنج درصد گاز تاپی را دریافت کند و ۹۵ درصد باقی‌مانده به‌طور مساوی میان پاکستان و هند تقسیم شود.
آیندهٔ نامعلوم تاپی
با وجود پیشرفت کار تا نزدیکی هرات، آیندهٔ تاپی همچنان با پرسش‌های جدی روبه‌رو است.
جان رابرتس می‌گوید ادامهٔ خط لوله به سوی بازارهای بزرگ پاکستان و هند از نظر اقتصادی اهمیت زیادی دارد، اما اختلاف‌های سیاسی منطقه و بی‌میلی ترکمنستان به مشارکت سرمایه‌گذاران خارجی در پروژه‌های زیربنایی، آیندهٔ آن را نامعلوم ساخته است.
به باور او، داشتن ذخایر عظیم گاز طبیعی یک موضوع است و فراهم‌کردن امکانات صادرات آن موضوعی دیگر.
هنوز روشن نیست که تاپی چه زمانی به بهره‌برداری سپرده می‌شود و آیا سرانجام تا پاکستان و هند ادامه خواهد یافت یا خیر.
