پس از سال‌ها تأخیر و حدس و گمان ها دربارۀ احتمال لغو پروژۀ تاپی، به اشتراک‌کنندگان نشست گفته شد که خط لولۀ انتقال گاز ترکمنستان، افغانستان، پاکستان و هند، موسوم به «تاپی»، به اطراف شهر هرات رسیده و قرار است تا پایان سال ۲۰۲۶ به بهره‌برداری سپرده شود.
تصاویر ماهواره‌ای گرفته‌شده در هفتم نومبر نشان می‌دهند که کار خط لولۀ گاز تاپی از سرحد جنوبی ترکمنستان تا یک ساحۀ ساختمانی در حدود ۲۲ کیلومتری غرب منطقۀ صنعتی هرات پیش رفته است. این تصاویر، ادعای مقام‌های ترکمنستان دربارۀ نزدیک‌شدن خط لوله به شهر هرات را تأیید می‌کنند.
تاپی یک پروژۀ انتقال گاز به طول حدود یک‌هزار و ۸۰۰ کیلومتر است که قرار است ذخایر عظیم گاز طبیعی قالقینیش « Galkynyş» در ترکمنستان را از طریق افغانستان به مصرف‌کنندگان گاز در پاکستان و در نهایت هند وصل کند.
طرح این پروژه اولین بار در دهۀ ۱۹۹۰ میلادی مطرح شد، اما جنگ و ناامنی در افغانستان و تنش‌های سیاسی میان کشورهای دخیل، عملی‌شدن آن را با تردیدهای روزافزون روبه‌رو کرد.
تا سال ۲۰۲۴ به نظر می‌رسید که هند علاقه‌اش را به ادامۀ پروژۀ تاپی از دست داده است. در همان زمان، علاقۀ پاکستان نیز به این پروژه کاهش یافته بود.
کاهش علاقۀ این دو کشور، همراه با بودجۀ سنگین پروژه که تا ۱۰ میلیارد دالر برآورد شده و تأخیرهای پی‌درپی، سبب شد بعضی از تحلیلگران حتی دربارۀ تعهد جدی ترکمنستان به ادامۀ آن پرسش‌هایی مطرح کنند.
جان ام. رابرتس، پژوهشگر ارشد شورای آتلانتیک مستقر در بریتانیا، به رادیو آزادی گفته است که تاپی برای ترکمنستان به یک موضوع حیثیتی و مایۀ افتخار تبدیل شده و این کشور تلاش کرده است نشان دهد که با وجود مشکلات، پروژه همچنان ادامه دارد.
اما پافشاری عشق‌آباد بر ادامۀ تاپی ممکن است در اوج بحران انرژی ناشی از جنگ ایران، بار دیگر به این پروژه اهمیت تازه‌ای بخشیده باشد.
بسته‌شدن تنگۀ هرمز از سوی تهران، که انتقال انرژی از خلیج فارس را محدود کرد، ممکن است علاقۀ پاکستان به پروژۀ تاپی را دوباره افزایش داده باشد.
در همان نشست انرژی در عشق‌آباد که پیشرفت کار تاپی اعلام شد، فریال لغاری، سفیر پاکستان در ترکمنستان، تأکید کرد که اسلام‌آباد اکنون به پیشبرد این پروژه متعهد است.
بر اساس گزارش‌ها، ساخت بخش خط لوله گاز تا هرات حدود ۶۰۰ میلیون دالر برای ترکمنستان مصرف داشته است.
جان رابرتس می‌گوید سرمایه‌گذاری ترکمنستان در این بخش ممکن است زمینه را برای جلب شرکای تازه و ادامۀ خط لوله به سوی قندهار و پاکستان فراهم کند.
به نظر او، حمایت مالی چین می‌تواند برای ادامۀ این پروژه اهمیت زیادی داشته باشد، زیرا اجرای تمام آن برای ترکمنستان به‌تنهایی بسیار پرمصرف خواهد بود.
افغانستان نیز از احتمال سرمایه‌گذاری روسیه در ادامۀ مسیر خط لولۀ تاپی سخن گفته است.
در کنار دسترسی به گازی که از طریق تاپی انتقال می‌یابد، افغانستان در صورتی که این خط لوله تا پاکستان و هند گسترش پیدا کند، می‌تواند سالانه صدها میلیون دالر از حق ترانزیت گاز درآمد به دست آورد.
چالش‌های تخنیکی و حضور کارگران ترکمنستان
شماری از افغان‌هایی که از نزدیک شاهد کار ساخت خط لولۀ تاپی در خاک افغانستان بوده‌اند، به رادیو آزادی گفته‌اند که اجرای این پروژه با دشواری‌های متعددی روبه‌رو بوده است.
به گفتۀ آنان، یکی از این مشکلات، موجودیت مهمات منفجرناشده در مسیر خط لوله است که پاک‌سازی آن‌ها برای پیشبرد کار ضرورت دارد.
این منابع می‌گویند که کار لوله‌گذاری تنها از سوی انجنیران و متخصصان ترکمنستان و با استفاده از تجهیزات متعلق به ترکمنستان انجام می‌شود و نقش افغان‌ها در ساحات کاری عمدتاً به تأمین امنیت مسلحانه محدود است.
یکی از افغان‌هایی که به دلیل نگرانی‌های امنیتی نامش افشا نشده، به رادیو آزادی گفت:
" هر روز صبح در گذرگاه سرحدی تورغندی میان افغانستان و ترکمنستان، موترهای بزرگ، مینی‌بس‌ها و بس‌های متعلق به ترکمن‌ها، کارگران را به ساحات کاری انتقال می‌دادند. شام دوباره کارگران را برمی‌گرداندند."
امیدواری باشندگان هرات به دسترسی به گاز
در هرات، جایی که در ماه‌های اخیر افزایش بهای گاز و کمبود برق زندگی مردم را دشوار ساخته و فعالیت کارخانه‌ها را مختل کرده است، نزدیک‌شدن خط لولۀ تاپی با استقبال شماری از باشندگان روبه‌رو شده است.
مردم هم به انتقال گاز از طریق این خط لوله، که قطر آن یک اعشاریه ۴۲ متر است، امیدوارند و هم به فرصت‌های کاری‌ای که ممکن است با ایجاد تأسیسات انتقال و توزیع گاز فراهم شود.
ابوعلی، یکی از باشندگان هرات، نزدیک‌شدن خط لوله به شهر را «نشانۀ واقعی امیدواری» توصیف کرد.
او به رادیو آزادی گفت:
" همه از این موضوع خوشحال هستند."
عبدالصبور رحمانی، انجنیر بخش نرم‌افزار، دیدگاه محتاطانه‌تری دارد.
او به رادیو آزادی گفت:
" من هم مانند دیگر مردم هرات تأکید می‌کنم که باید بتوانیم به این گاز به‌شکل شفاف دسترسی داشته باشیم و قیمت آن تنها اندکی بالاتر از نرخ بازار جهانی باشد؛ نه این‌که گاز را به نرخ بسیار بلند کنونی یا تنها کمی پایین‌تر از آن به ما بفروشند. "
افغانستان در مقایسه با همسایه‌های شرقی خود، پاکستان و هند، بخش صنعتی بسیار کوچکی دارد و بر اساس طرح اولیه، قرار بود تنها حدود پنج درصد گاز انتقالی خط لولۀ تاپی را دریافت کند.
قرار بود ۹۵ درصد باقی‌مانده به‌طور مساوی میان پاکستان و هند تقسیم شود.
آیندۀ نامعلوم پروژۀ تاپی
با وجود پیشرفت کار تا نزدیکی هرات، آیندۀ پروژۀ تاپی هنوز هم با سوال‌های جدی روبه‌رو است.
جان رابرتس می‌گوید ادامۀ خط لوله به طرف بازارهای بزرگ پاکستان و هند از نظر اقتصادی اهمیت زیادی دارد، اما اختلاف‌های سیاسی منطقه و بی‌میلی ترکمنستان به مشارکت سرمایه‌گذاران خارجی در پروژه‌های زیربنایی، آیندۀ آن را نامعلوم ساخته است.
به نظر او، داشتن ذخایر عظیم گاز طبیعی یک موضوع است و فراهم‌کردن امکانات لازم برای صادرات آن موضوعی دیگر.
به این ترتیب، هرچند تصاویر ماهواره‌ای نشان می‌دهند که کار خط لولۀ تاپی تا نزدیکی هرات پیش رفته است، اما هنوز روشن نیست که این پروژه چه زمانی به بهره‌برداری سپرده خواهد شد و آیا خط لوله گاز بالاخره تا پاکستان و هند ادامه خواهد یافت یا خیر؟
