با کمرنگشدن شماری از بازیهای قدیمی و محبوب کودکان در افغانستان، برخی باشندگان شهرها میگویند که «جزبازی» نیز اکنون در میان دختران کودک کاهش یافته است.
قبلاً بسیار زیاد بود، اما حالا خیلی کم شده است، فقط گاهی یکی دو کودک را میبینیم که« جز بازی »میکنند، بسیاری از بازیها فراموش شدهاند.
خاطره، باشندهٔ منطقهٔ مکروریان سوم شهر کابل، میگوید:
«قبلاً بسیار زیاد بود، اما حالا خیلی کم شده است، فقط گاهی یکی دو کودک را میبینیم که« جز بازی »میکنند، بسیاری از بازیها فراموش شدهاند. ما که کودک بودیم« جز بازی میکردیم» جستوخیز میکردیم؛ یک نوع فعالیت جسمی بود.»
حنا، دختر ۹ ساله و باشندهٔ شهر مزارشریفِ ولایت بلخ، میگوید که پدر و مادرش به او اجازهٔ بازی در بیرون از خانه را نمیدهند و به همین دلیل از «جز بازی»محروماست.
او در پاسخ به اینکه چرا، میگوید:
«چون پدر و مادرها به دختران اجازه نمیدهند از خانه بیرون شوند. در زمستان هوا خیلی سرد است، مریض میشویم، سینهبغل میگیریم. در تابستان هم آفتاب بسیار داغ است؛ اگر بیرون برویم شاید بیمار شویم.»
اما پاکیزه، ۱۲ ساله باشندهٔ ولسوالی چوکی ولایت کنر، میگوید که آنها هنوز هم «جزبازی» می کنند :
«ما وقتی از مکتبها و مدرسهها برمیگردیم، به کوچهها میرویم، همهٔ دوستانمان را جمع میکنیم، «جزبازی» را رسم میکنیم و بازی میکنیم. در قریهها و مناطق روستایی این رسم هنوز وجود دارد. در روزهای عید هم همسنوسالهای بیشتری را جمع میکنیم، زیاد «جزبازی» میکنیم و از آن لذت میبریم.»
«جزبازی» در مناطق مختلف نامهای متفاوتی دارد و یک بازی گروهی است که وسیلهٔ آن سنگی صاف و گرد است.
کودکان با استفاده از تباشیر یا سنگ روی زمین یک مستطیل دراز رسم میکنند و آن را به چند بخش تقسیم میکنند؛ شکل کلی آن تقریباً شبیه زینهٔ چوبی است و هر بخش را «خانه» مینامند.
در آغاز، یک کودک سنگ را در خانهٔ اول میاندازد و سپس با یک پا و با نوک پنجه، سنگ که به آن «لشپ» گفته میشود، به ترتیب به خانههای بعدی منتقل میکند. اگر پای او روی خطها بیاید، بازنده به اصطلاح «سوخته» حساب میشود و نوبت به کودک بعدی میرسد.
در این بازی، بازیکن با یک پا از سه خانهٔ اول عبور میکند و سپس در بخشی از مسیر اجازه دارد با هر دو پا روی دو خانه بایستد، به شرطی که پای او روی خطها قرار نگیرد. پس از آن، بازیکن ادامه میدهد و تا خانههای آخر میرود و سپس مسیر را برمیگردد،بازیکنی که بتواند همهٔ خانهها را درست طی کند و بدون خطا مسیر را برگردد، برنده است.
شیوهٔ انجام این بازی، در مناطق مختلف متفاوت است.
بیشتر در این باره: روز جهانی زبان مادری؛ تلاش خانوادههای افغان مهاجر برای حفظ زبان و هویت فرهنگی فرزندانمربیان کودک باور دارند که این بازی هم فعالیت جسمی است و هم ذهنی، بنابراین بهتر است حفظ شود.
این وظیفهٔ پدر و مادرهاست که کودکانشان را تشویق کنند تا بازیهایی انجام دهند که هم فعالیت جسمی داشته باشد و هم ذهنی. این بازیها بسیار مفید است.
ساره سعیدی، آموزگار، عکاس و عضو خانهٔ ادبیات کودکان، نیز معتقد است که خانوادهها باید کودکان را به چنین بازیهایی تشویق کنند.
«این وظیفهٔ پدر و مادرهاست که کودکانشان را تشویق کنند تا بازیهایی انجام دهند که هم فعالیت جسمی داشته باشد و هم ذهنی. این بازیها بسیار مفید است. حتی گاهی فکر میکنم اگر کسی بتواند در کوچهها چارچوب برخی بازیها، مثلاً همین جز بازی ، را رسم کند، حتی بزرگسالان وقتی عبور میکنند، اگر چند بار آن را انجام دهند، خاطرات کودکیشان زنده میشود.»
مانند «جزبازی» بازیهای بسیار دیگری هم در گذشته در شهرها و هم در روستاها رایج بود، مانند ریسمانبازی، پنجاق، دندهکلک و شماری دیگر از بازیها که یا فراموش شده اند یا بهندرت انجام میشوند.