نثار محمد، یکی از روشنفکران و سیاستمداران اهل افغانستان بود که به آسیای مرکزی آمد و سرنوشت خود را با تاجیکستان پیوند زد.
خبرنگار رادیو آزادی میگوید که امامعلی رحمان، رئیسجمهور، بههمراه مقامات بلندپایه و گارد تشریفات برای استقبال و تحویل گرفتن خاکِ محل دفن آنها به میدان هوایی آمدند.
نماز جنازۀ این سه شخصیت سرشناس تاریخ تاجیکستان در مسجد جامع دوشنبه خوانده شد و سپس در آرامگاه لـوچاب به خاک سپرده شدند.
نصرتالله مخصوم، شیرینشاه شاهتیمور و نثار محمد از بزرگترین و تأثیرگذارترین چهرههای تاریخ معاصر تاجیکستان به شمار میروند.
به گزارش بخش تاجیکستان رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی، آنها در سال ۱۹۳۷ قربانی تهمتهای بیاساس نظام جوزف استالین شدند.
در گزارش آمده است که آنها بدون هیچ دلیلی «دشمن خلق» نامیده شده، بیرحمانه به قتل رسیدند و در یک گور دستهجمعی دفن شدند.
این سه شخصیت برجسته تاجیکستان، تنها پس از مرگ استالین و در دهه ۱۹۵۰ میلادی بهطور رسمی تبرئه و بیگناه اعلام شدند.
نثار محمد
نثار محمد او به عنوان نخستین وزیر معارف تاجیکستان، سهم بسزایی در تأسیس اولین مکاتب نوین تاجیکی، تشویق مردم به تحصیل و مکتبرفتن، چاپ کتابهای درسی به زبان تاجیکی و جذب نخبگان بزرگی چون صدرالدین عینی و ابوالقاسم لاهوتی به فعالیتهای دولتی داشت.
نثار محمد نیز همانند نصرتالله مخصوم و شیرینشاه شاهتیمور، در سال ۱۹۳۷ با اتهامات واهی مانند «جاسوسی برای افغانستان و انگلیس» و «مواضع ضدشوروی» در مسکو بازداشت و در همان سال تیرباران شد.
یکی از جادههای مرکزی شهر دوشنبه به نام او نامگذاری شده است.
نصرتالله مخصوم
نصرتالله مخصوم، سیاستمدار برجسته و اولین رهبر دولت تاجیکستان بود و از او به عنوان «نخستین معمار تاجیکستان مستقل» یاد میشود.
تاجیکستان در دهه ۲۰ قرن گذشته، یک جمهوری خودمختار در قلمرو ازبکستان بود که با تلاشهای نصرتالله مخصوم به یک جمهوری مستقل و جداگانه در ترکیب شوروی آن زمان تبدیل شد.
او در سال ۱۹۳۳ با فشار مسکو و تهمتهای سیاسی از سمت خود برکنار و به مسکو منتقل شد.
در اوج سرکوبهای استالینی در سال ۱۹۳۷، او با اتهامات ساختگی «ملیگرایی» و «ضدانقلاب» بازداشت و در اول نومبر ۱۹۳۷ در مسکو تیرباران شد.
عالیترین نشان ملی کشور یعنی عنوان «قهرمان تاجیکستان» در سال ۲۰۰۶ به او اعطا شد.
شیرینشاه شاهتیمور
شیرینشاه شاهتیمور، از دولتمردان و فعالان سیاسی برجسته و از همرزمان نزدیک نصرتالله مخصوم بود.
نقش او در متحد کردن سرزمینهای پراکنده تاجیکها و اثبات هویت تاریخی این مردم بسیار حیاتی ارزیابی میشود.
او پس از نصرتالله مخصوم، ریاست کمیته مرکزی حزب کمونیست تاجیکستان را بر عهده داشت.
وی نیز قربانی سرکوبهای استالینی شد؛ در سال ۱۹۳۷ در مسکو بازداشت گردید و پس از تحمل شکنجههای فراوان، در ۲۷ اکتبر ۱۹۳۷ اعدام سپرده شد.
عنوان عالی «قهرمان تاجیکستان» به او نیز در سال ۲۰۰۶ داده شد.