بخشی از این فعالیتها به فروش صنایع دستی، لباسهای سنتی، زیورآلات و دیگر محصولات دستساز اختصاص دارد؛ کالاهایی که بیشتر از طریق شبکههای اجتماعی به مشتریان داخل و خارج از افغانستان عرضه میشوند.
تجارت آنلاین در سالهای اخیر برای شماری از زنان افغان تنها یک شیوه فروش کالا نبوده، بلکه راهی برای ادامه فعالیت اقتصادی از داخل خانه نیز شده است. بسیاری از آنان محصولات خود را از طریق فیسبوک، اینستاگرام و وتساپ معرفی میکنند و تلاش دارند مشتریان خود را در داخل و بیرون از افغانستان پیدا کنند.
اما تجربه زنانی که در این بخش فعالیت میکنند، نشان میدهد که این مسیر در کنار فرصتهای تازه، با دشواریهایی نیز همراه است؛ از تهیه مواد اولیه گرفته تا دریافت پول از مشتریان و انتقال محصولات.
یکی از این زنان، شکیلا ابراهیمی است؛ دختری که از رشته کمپیوترساینس فارغ شده، اما پس از وضع محدودیتها نتوانست در رشته تخصصی خود کار کند.
به گفته او، تنها سرمایهای که برای آغاز کارش داشت، پنجصد افغانی بود و با ساخت دستکولهای تکهای دستساز زنانه تجارتش را آغاز کرد.
اگر محدودیت نمیبود شاید تلاش میکردم در یکی از موسسات یا دفاتر دولتی در رشته خود کار کنم
"اگر محدودیت نمیبود شاید تلاش میکردم در یکی از موسسات یا دفاتر دولتی در رشته خود کار کنم، اما بعد از محدودیتها تنها کاری که احساس کردم میتوانم انجام دهم تجارت آنلاین بود، من گفته میتوانم که اولین کسانی بودم که تجارت آنلاین را آغاز کردم."
به گفته شکیلا، کارش به تدریج گسترش یافت و اکنون لباسهای افغانی با دستدوزی و چرمهدوزی با طراحی خاص تولید میکند. او میگوید درآمد ماهانهاش گاهی تا هفتاد هزار افغانی میرسد، اما دریافت پول از مشتریان خارجی همچنان بزرگترین چالش کارش است.
"مشتریهای ما بیشتر دختر خانمهای که خارج از افغانستان زندگی میکنند است، مشکلاتی را که با آن روبهرو استیم پرداخت آنلاین است و وقتی مشتریهای ما از یک پلتفارم برای ما پول روان میکنند، ما بیشتر از سه بار از آن استفاده کرده نمیتوانیم و یک پلتفارم مشخصی برای ما برای دریافت پول وجود ندارد."
برخی زنان در بلخ مشغول قالینبافی
روایت نرگس نیز نشان میدهد که برای برخی زنان، تجارت آنلاین افزون بر کسب درآمد، به راهی برای حفظ استقلال اقتصادی تبدیل شده است.
نرگس با سرمایهای چهل هزار افغانی کارش را در خانه از یک اتاق کوچک یک متری آغاز کرد.
او دستکولهای مهرهای میسازد و جواهرات سنتی را به فروش میرساند که به گفتهٔ او محصولاتش به سرعت مورد استقبال مشتریان قرار گرفت.
نرگس میگوید که به دلیل محدودیتهای موجود بر زنان و دختران به این کار روی آرود.
"یکی از دلایل که من رو آوردم به این کار همین بود که ما نمیتوانستیم خارج از خانه کار بکنیم، به همین دلیل من تجارت آنلاین را یک فرصت دیدم، چون میتوانستیم از خانه کارکنیم، اگر محدودیت هم بر زنان وجود نمیداشت، فکر میکنم تجارت آنلاین یک گزینه خوب برای مستقل شدن باشد."
نرگس میگوید در آغاز، تهیه مواد اولیه با دشواریهای زیادی همراه بود، اما اکنون بخش قابل توجهی از هزینههای زندگی خانوادهاش از همین راه تأمین میشود. او همچنین خواستار حمایت بیشتر از زنان تجارتپیشه است.
"بیشتر کمکهای که از سوی سازمان های بینالمللی صورت میگیرد باید بیشتر به زنانی باشد که به کارشان متعهد هستند و باید این پروسه شفاف باشد و این زنان باید از طرف دولت و مردم حمایت شوند."
در کنار روایت این زنان، برخی کارشناسان اقتصادی نیز تجارت آنلاین را یکی از فرصتهای رشد فعالیتهای اقتصادی میدانند؛ هرچند معتقدند چالشهای موجود، از جمله محدودیتهای زیرساختی، مانع گسترش بیشتر آن شده است.
محمد بشیر دودیال، کارشناس اقتصادی، در این مورد به رادیو آزادی گفت.
"کار و بار آنلاین یک کار پر منفعت است، درست که در برابر زنان افغان محدودیت است، اما در دیگر ممالک نیز هیچ موانع برای کار زنان وجود ندارد، فروش آنلاین وجود دارد یعنی هم عرضه و هم متقاضی وجود دارد چون با این کار مفاهمه بهتر ایجاد میشود، وقت کمتر مصرف میشود یعنی سراسر صرفهجوی است هم از لحاظ مالی و خدا کند در افغانستان توسعه و پیشرفت کند."
برخی از زنان و دختران درحالی به تجارت آنلاین رو آورده اند که بر اساس گزارش سازمان بینالمللی کار (ILO)، افغانستان یکی از عمیقترین شکافهای جنسیتی در بازار کار جهان را تجربه میکند و میزان مشارکت زنان در نیروی کار به حدود ۵.۱ درصد کاهش یافته است؛ رقمی که این سازمان آن را با محدودیتهای گسترده بر اشتغال و حضور اجتماعی زنان مرتبط میداند.
همچنین بخش زنان سازمان ملل متحد (UN Women) میگوید پس از سال ۲۰۲۱، کار خانگی، صنایع دستی و کسبوکارهای آنلاین به یکی از محدود راههای باقیمانده برای کسب درآمد زنان افغان تبدیل شده است.
به گفته این سازمان، دسترسی محدود به اینترنت، خدمات بانکی، پرداخت آنلاین و بازارهای فروش همچنان از مهمترین موانع گسترش این فعالیتها به شمار میرود.
بر اساس دادههای موجود، پیش از بازگشت طالبان به قدرت، حدود دو هزار و ۴۷۱ شرکت دارای جواز به مالکیت زنان در افغانستان فعالیت داشت و دهها هزار کسبوکار غیررسمی زنان نیز فعال بود که برای بیش از ۱۳۰ هزار نفر فرصت شغلی ایجاد کرده بودند.
طالبان پس بازگشت به قدرت در آگست ۲۰۲۱، زنان را از بسیاری از مشاغل دولتی و غیردولتی، آموزش متوسطه و عالی و بخش بزرگی از عرصه عمومی محروم کردهاند.
هرچند حکومت طالبان مدعی است که حقوق همه مردم به ویژه زنان را در چارچوب شریعت تامین کرده است، اما ملل متحد محدودیت آنها بر زنان افغان را از عوامل اصلی کاهش حضور زنان در اقتصاد افغانستان میداند.
بیشتر در این باره:
از نمایشگاه تا بازار؛ موانع پیشروی زنان متشبث در افغانستان زیر حاکمیت طالبان