شبکۀ القاعده هنوزهم در افغانستان حضور داردانی فورزایمر، معاون سابق سفیر امریکا برای افغانستان
تا اکنون هیچ حمله تروریستی بزرگ شبکۀ القاعده از افغانستان علیه پایتختهای کشورهای غربی طرحریزی نشده و رویدادی مانند ۱۱ سپتامبر نیز رخ نداده است. اما مقامهای سابق نظامی، استخباراتی و دیپلوماتیک امریکایی و کارشناسان منطقه، درمورد این وضعیت دیدگاههای متفاوتی ارائه می کنند. برخی میگویند، وضعیت کنونی تفاوت اساسی با شرایطی پیش از یازدهم سپتامبر ۲۰۰۱ دارد، اما شماری دیگر در مورد تقویت دوبارۀ تروریزم در افغانستان هشدار میدهند.
پس از حملات ۱۱ سپتامبر، ایالات متحدۀ امریکا از ائتلاف نیروهای افغان برضد طالبان حمایت کرد و رهبران شبکۀ القاعده را هدف قرار داد. این کار در نهایت، به یک جنگ ۲۰ ساله تبدیل شد که تلفات انسانی و خسارات هنگفت مالی در قبال داشت.
در سال ۲۰۲۰ میلادی در دور اول ریاست جمهوری دونالد ترمپ، توافقنامۀ دوحه با طالبان امضا شد. در این توافق، طالبان تعهد کرده بودند که اجازه نخواهند داد، شبکۀ القاعده و سایر گروهها از قلمرو افغانستان، امنیت امریکا و متحدانش را تهدید کنند. طالبان همچنان تعهد کرده بودند که از جلب و جذب، آموزش و حمایت مالی اعضای این گروهها جلوگیری خواهند کرد.
نیروهای بینالمللی در سال ۲۰۲۱ میلادی از افغانستان خارج شدند و طالبان دوباره به قدرت رسیدند.
آیا طالبان به تعهدات خود عمل کردهاند؟
پس از سال ۲۰۲۱، در گزارشهای مختلف گروۀ نظارت بر تحریمهای سازمان ملل متحد به تجمع دوباره اعضای شبکۀ القاعده در افغانستان اشاره شده است.
در گزارشی در ماه دسمبر سال ۲۰۲۵، افغانستان برای شبکۀ القاعده «سرزمین نمادین» این گروه خوانده شده و به روابط شخصی و ازدواجهای متقابل میان اعضای شبکۀ القاعده و طالبان اشاره شده است.
انی فورزایمر، معاون سابق سفیر امریکا برای افغانستان، می گوید که شبکۀ القاعده هنوزهم در افغانستان حضور دارد.
به گفته فورزایمر، افغانستان تا حد زیادی به همان وضعیتی برگشته که پیش از حملات ۱۱ سپتامبر وجود داشت:
«افغانستان از قبل خطرناک شده است، در آن به تروریستانی پناه داده شده که اهداف بینالمللی دارند؛ پرسش
برای شبکۀ القاعده وضعیت افغانستان نسبت به قبل، به اندازه آسمان و زمین تفاوت داردسمیع یوسفزی، تحلیلگر امور سیاسی
این خواهد بود که آیا آنها (در بیرون از افغانستان) حملات را انجام خواهند داد یا نه، اما درست است اینکه افغانستان به همان وضعیتی برگشته است که در ۹ سپتامبر ۲۰۰۱ داشت. »
جنرال اچ. آر. مکمستر، مشاور سابق امنیت ملی امریکا، نیز نگرانی مشابهی را ابراز کرده، اعتماد به تعهدات طالبان را «خودفریبی» خوانده است.
کولین کلارک، رئیس اجرایی مرکز «سوفان» در امور امنیتی، افغانستان را به دلیل حضور مشترک گروههای مختلف مسلح، یک «ترکیب خطرناک» خوانده، هشدار داده که این وضعیت مانند یک «بمب ساعتی» است که میتواند هر لحظه، منفجر شود.
اما همه کارشناسان به این اندازه نگران نیستند. شماری هم میگویند که وضعیت افغانستان و طالبان با شرایط یازدهم سپتامبر ۲۰۰۱ تفاوتهای زیاد دارد.
سمیع یوسفزی، تحلیلگر امور سیاسی و خبرنگار که سالها از مناطقی گزارش داده که مراکز فعالیت شبکۀ القاعده دانسته میشد، یکی از این افراد است.
یوسفزی شرایط کنونی افغانستان را در مورد حضور شبکۀ القاعده با سال ۲۰۰۱ بسیار متفاوت دانسته، میگوید:
«برای شبکۀ القاعده وضعیت افغانستان نسبت به قبل، به اندازه آسمان و زمین تفاوت دارد. در آن زمان القاعده در افغانستان حضور فعال داشت، حکومت طالبان ضعیف بود و به حمایت مالی القاعده و اسامه بن لادن و جنگجویان عرب نیاز داشت؛ یعنی به یکدیگر تکیه می کردند. القاعده هم در جهان جایی نداشت و طالبان به آنها جا داده بودند. طالبان پول نداشتند، عربها و بن لادن هم پول میدادند و هم جنگجویان خود را میفرستادند تا در جنگها شرکت کنند.»
ب
طالبان خود تجربه ۱۱ سپتامبر را دارند و پیامدهای آن را نیز دیدهاندجاناتان شروودن، رئیس تحقیقات یک مرکز پژوهشی
ه گفتۀ آقای یوسفزی، در اواخر سال ۲۰۰۱، پس از سقوط حکومت نخست طالبان و آمدن نیروهای ناتو و امریکایی، اعضا و رهبران شبکۀ القاعده نیز مانند طالبان از افغانستان خارج شدند.
جاناتان شروودن، رئیس تحقیقات یک مرکز پژوهشی در واشنگتن، میگوید تفاوت مهم وضعیت کنونی با شرایط پیش از یازدهم سپتامبر ۲۰۰۱ این است که طالبان خود تجربه ۱۱ سپتامبر را دارند و پیامدهای آن را نیز دیدهاند.
به باور او، طالبان احتمالاً فعالیتهای اعضای شبکۀ القاعده را از نزدیک زیر نظر دارند، زیرا میدانند که پیامدهای یک حملۀ بینالمللی برای آنها نیز بسیار سنگین خواهد بود.
شروودن گزارشهای سازمان ملل درمورد شبکۀ القاعده در افغانستان را بدبینانه دانسته، میگوید که حکومت امریکا در این مورد دیدگاه متفاوت دارد:
«من همچنان فکر میکنم که تفاوت میان اکنون و ۱۱ سپتامبر این است که طالبان ۱۱ سپتامبر را تجربه کرده و نتایج آن را دیدهاند. فکر میکنم این به نفع خود آنهاست که رویداد ۱۱ سپتامبر تکرار نشود و آنها این تعهد را در توافقنامه دوحه کردهاند.»
آقای شروودن میافزاید که افغانستان دیگر مرکز اصلی شاخههای فعال شبکۀ القاعده نیست. به گفته او، فعالترین و خونینترین شاخههای شبکۀ القاعده، مانند الشباب و گروههای مربوط به غرب افریقا، اکنون در افریقا هستند.
شروودن میافزاید، امریکا از سال ۲۰۲۲ به این سو، پس از آنکه نیروهای امریکایی ایمن الظواهری، رهبر شبکۀ القاعده را در یک حمله طیارۀ بیپیلوت در کابل کشتند، در افغانستان هیچ حملهای را انجام نداده است.
به باور او، این موضوع دو احتمال را مطرح میکند: یا امریکا درمورد فعالیتهای جاری در افغانستان اطلاعات استخباراتی بسیار اندک دارد و نمیتواند هدف مناسبی را برای حمله پیدا کند، یا در افغانستان اهداف ارشد و مهم شبکۀ القاعده به شکلی که در گذشته وجود داشت، دیگر وجود ندارد.
آیا وضعیت تغییر کرده است؟
در حال حاضر شبکۀ القاعده در سطح جهانی بسیار منزوی شده، قدرتش از بین رفته استسمیع یوسفزی، تحلیلگر امور سیاسی
کارتر مالکیسن، مشاور سابق مقامهای ارشد نظامی امریکا، نیز میگوید، پنج سال پس از به قدرت رسیدن طالبان، نبود حملات بزرگ تروریستی بینالمللی از افغانستان، نشان میدهد که وضعیت تغییر کرده است.
اما مالکیسن میپذیرد که اطلاعات استخباراتی امریکا درمورد افغانستان اکنون به اندازۀ گذشته نیست. به گفته او، ممکن است که امریکا پروسههای طرحریزی و آموزش برای حملات تروریستی را در قریههای کوهستانی یا در کوچههای کابل، قندهار و جلالآباد، نتواند به آسانی کشف کند.
اما سمیع یوسفزی میگوید، رهبران اصلی شبکۀ القاعده از بین رفتهاند، آنها دیگر رهبرانی ندارند که بتوانند افراد زیادی را جذب کنند:
«در حال حاضر شبکۀ القاعده در سطح جهانی بسیار منزوی شده، قدرتش از بین رفته است؛ رهبریای که برای آنها جذاب و پر تاثیر مانند اسامه بن لادن بود، در ایبتآباد کشته شد؛ ایمن الظواهری هم در کابل کشته شد. القاعده اکنون آنقدر ضعیف است که حتی تلاش نمیکند، یک رهبر شناختهشده، داشته باشد. اگر چند عضو آن باقی مانده باشند، گفته میشود که در سراوان، زاهدان و مناطق اطراف آن در ایران زندگی میکنند. »
در مجموع، یک نظر در بین کارشناسان این است که افغانستان دقیقاً مانند وضعیت پیش از ۱۱ سپتامبر نیست، اما حضور شبکۀ القاعده و سایر گروههای مسلح در این کشور همچنان برای امنیت جهانی نگرانکننده است.
طالبان موجودیت همچو گروه ها در افغانستان انکار کرده، می گویند که برای هیچ کس و یا گروهی اجازه نمی دهند که از قلمرو افغانستان برضد هیچ کشوری استفاده کند.
اما، سوال اصلی این است که طالبان تا چه اندازه خواهند توانست، فعالیتهای این گروهها را واقعاً محدود سازند و جامعۀ جهانی تا چه اندازه توانایی نظارت بر طرحهای احتمالی تروریستی در داخل افغانستان را خواهد داشت؟