حواله یک شیوۀ سنتی انتقال پول است که در آن پول از طریق شبکۀ صرافان و حوالهداران از یک محل به محل دیگر منتقل میشود. صرافیها نیز در کنار تبدیل اسعار، خدمات انتقال پول و برخی خدمات مالی دیگر ارائه میکنند.
شماری از استفادهکنندگان میگویند مشکلاتی مانند تأخیر در پرداخت پول، محدودیت در برداشت اسعار و دشواریهای اداری باعث شده است که حواله و صرافی را به بانک ترجیح دهند. رومان، باشندۀ ولایت لغمان، میگوید قبلاً از حساب و کارت یک بانک خصوصی استفاده میکرد، اما اکنون برای انتقال پول به حواله و برای تبدیل اسعار به صرافی مراجعه میکند.
بیشتر اوقات دادوستد پولی خود را در صرافیها انجام میدهیمرومان، باشندۀ ولایت لغمان
او به رادیو آزادی گفت: «بیشتر اوقات دادوستد پولی خود را در صرافیها انجام میدهیم. در بانکها پولهای خورد و کهنه زیاد است و پولهای کلان کم است. مثلاً اگر از خارج برای ما دالر حواله شود، صرافی همان دالر را میدهد؛ اما بانک، اگر هر نوع پولی برایت فرستاده شده باشد، آن را افغانی میدهد.»
الفتالله، باشندۀ ولسوالی سپینغر ولایت ننگرهار، نیز میگوید در منطقۀ آنان هیچ نمایندگی بانکی وجود ندارد و برای انتقال پول بیشتر از حواله استفاده میکنند.
او گفت: «ما بیشتر اوقات دادوستد پولی خود را از طریق حواله انجام میدهیم، چون راه سریعتری است. مثلاً اگر امروز حواله شود، فردا به آسانی میتوانیم آن را دریافت کنیم؛ اما در بانک محدودیت وجود دارد و نمیتوانیم بیشتر از دو هزار دالر برداشت کنیم.»
برخی تاجران نیز میگویند که برای انتقال مبالغ بزرگ از سیستم حواله استفاده میکنند. دکتور مخلص احمد، بازرگان و عضو هیئت مدیرۀ اتاق تجارت و سرمایهگذاری ننگرهار، به رادیو آزادی گفت: «اکنون بسیاری از بازرگانان نیز به جای سیستم بانکی، بیشتر از سیستم حواله برای دادوستد پولی استفاده میکنند. این به این معنا نیست که بازرگانان سیستم بانکی را نمیخواهند؛ بلکه دلیل آن این است که در بانکها در انتقال، تصفیه و دریافت پول مشکلات و محدودیتهای زیادی وجود دارد. در اینجا انتقال پول حتی چند روز زمان میگیرد و هزینه معاملات نیز در بانکها بلند است..»
این شهروندان و تاجران خواستار بهبود، گسترش و سریعتر شدن خدمات بانکی هستند. رادیو آزادی تلاش کرد دربارۀ ادعاهای مطرحشده در این گزارش، نظر د افغانستان بانک، تحت کنترول حکومت طالبان، را نیز دریافت کند؛ اما حسیبالله نوری، سخنگوی این بانک، از اظهار نظر خودداری کرد.
بانک جهانی میگوید شبکۀ خدمات بانکی افغانستان در سالهای اخیر تا اندازهای گسترش یافته، اما نظام بانکی همچنان شکننده است و دسترسی محدود به خدمات رسمی مالی و مشکلات در انتقالات بینالمللی ادامه دارد. این بانک پیشتر گزارش داده بود که شمار شعبههای فعال بانکی از ۳۶۹ شعبه در سال ۲۰۲۲ به ۴۴۶ شعبه در سال ۲۰۲۴ افزایش یافته و شمار دستگاههای خودپرداز نیز به ۲۷۴ دستگاه رسیده بود.
بانک جهانی همچنین میگوید مشکلات بانکداری و پرداختهای بینالمللی باعث شده است که شرکتها و تاجران افغان همچنان به پول نقد و سیستم حواله متکی باشند. در یک بررسی این نهاد نیز آمده بود که محدودیت ارتباط بانکهای افغانستان با بانکهای خارجی، هزینه معاملات را افزایش داده و بسیاری از شرکتها را به استفاده از حواله سوق داده است.
بر اساس گزارشهای بانک جهانی، افزایش پول نقد در گردش خارج از نظام رسمی بانکی نیز یکی از نشانههای شکنندگی بخش مالی افغانستان است. این بانک در ارزیابیهای اخیر خود گفته است که بخش بزرگی از افزایش نقدینگی در بیرون از بانکها در گردش است و محدودیت دسترسی به بانکداری رسمی همچنان یکی از موانع توسعۀ مالی به شمار میرود.
محمد بشیر دودیال، کارشناس امور اقتصادی، میگوید حواله بخش مهمی از معاملات روزمرۀ افغانستان است، اما اگر به جای نظام بانکی در سطح گسترده استفاده شود، میتواند فعالیت بانکها و ارتباط آنان با بانکهای بینالمللی را محدود کند.
او به رادیو آزادی گفت: «در اقتصاد معاصر، حواله اکنون از بین رفته و در عوض، سیستم مؤثر و اقتصادی بانک است. بهتر است افغانستان نیز راهی پیدا کند که از این انزوا بیرون شود؛ زیرا این تنها انزوای اقتصادی و بانکی نیست، بلکه انزوای
باید انتقالات و تعامل با جهان داشته باشیم و سیستم بانکی را دوباره فعال کنیم تا اقتصاد ما بهتر شود و سرمایهگذاران بتوانند به آسانی سرمایهگذاری کنندمحمد بشیر دودیال، کارشناس امور اقتصادی
سیاسی نیز است. باید انتقالات و تعامل با جهان داشته باشیم و سیستم بانکی را دوباره فعال کنیم تا اقتصاد ما بهتر شود و سرمایهگذاران بتوانند به آسانی سرمایهگذاری کنند.»
حواله در افغانستان سابقۀ طولانی دارد و بهویژه در مناطقی که دسترسی به شعبههای بانکی محدود است، یکی از راههای اصلی انتقال پول به شمار میرود. آذرخش حافظی، کارشناس دیگر امور اقتصادی، میگوید در شرایطی که نظام بانکی افغانستان با محدودیتهای بینالمللی روبهرو است، حواله و صرافی در تأمین نیازهای مالی تاجران و مردم عادی نقش مهمی داشته است.
او گفت: «حواله در افغانستان تا حد زیادی بهگونهٔ مثبت مورد استفاده قرار میگیرد. من انکار نمیکنم که ممکن است پولهای غیرقانونی نیز از طریق آن انتقال داده شود؛ اما در این پنج سال گذشته که افغانستان با محدودیتها و تحریمهای بانکی مواجه بوده، همین خدمات پولی بودند که برای تجارت افغانستان امکان انتقال پول را فراهم کردند،با این حال، خطر آن این است که ممکن است از این طریق برای قاچاق یا تمویل تروریزم نیز پول انتقال داده شود؛ اما در افغانستان، در بخشهای مردمی و تجارتی، حواله نقش مثبت و مهمی ایفا کرده است.»
بانک جهانی میگوید پس از تحولات اگست ۲۰۲۱، افغانستان دسترسی خود را به بخش بزرگی از ذخایر خارجی بانک مرکزی و بخشهایی از نظام بانکی بینالمللی از دست داد. روابط بانکهای افغانستان با بانکهای خارجی نیز بهشدت مختل شد و انتقال پول به داخل و خارج کشور با محدودیت روبهرو شد.
در چنین شرایطی، حواله توانسته بخشی از خلای ایجادشده در انتقالات مالی را پر کند؛ اما کارشناسان تأکید میکنند که برای کاهش وابستگی به معاملات نقدی و غیررسمی، نظام بانکی افغانستان باید بتواند خدمات سریع، قابل اعتماد، کمهزینه و در دسترستری برای مردم و تاجران فراهم کند.