سمیه، مادر چهار فرزند خردسال از ولایت کندز زنی که می‌گوید پس از هر چهار زایمان، احساس دلتنگی می‌کرد، توانایی رسیدگی به نوزادش را نداشت و می‌خواست از اطرافیانش فاصله بگیرد.
مژگان، مادر سه فرزند خردسال از بلخ، نیز از تجربه‌ای مشابه خود به رادیو آزادی می‌گوید که پس از سومین زایمانش به شفاخانه منتقل شد. «دخترکم نُه روزه بود که سرم حملهٔ عصبی آمد، مرا به شفاخانه منتقل کردند، همین ولادت‌ها بود که پسان پسان یک قسم جگرخون می‌شدم و از مادر شدن خود پشیمان.»
متخصصان می‌گویند این حالات تنها احساس ضعف روحی نیست بلکه علایم یا نشانه‌هایی از یک اختلال طبی یا افسردگی پس از زایمان است.
اما افسردگی پس از زایمان یا Postpartum Depression (PPD) چیست؟
داکتر سونیتا بهرام، متخصص نسایی ولادی، افسردگی پس از زایمان را اختلالی روانی می‌داند که می‌تواند احساسات، افکار، رفتار، خواب و توانایی جسمی مادر را متأثر سازد. به گفته او، تغییرات هورمونی پس از زایمان، از جمله کاهش سریع سطح هورمون‌های استروژن و پروژسترون، در کنار عواملی چون کم‌خوابی، تغذیه نامناسب، کم‌خونی، فشارهای اجتماعی، مشکلات خانوادگی و خشونت، ممکن است بر صحت روانی مادر تأثیر بگذارند.
«علایم آن شامل گوشه‌گیری، گریه‌های مکرر و اختلال در خواب و اشتها از نشانه‌های احتمالی افسردگی پس از زایمان‌اند. در موارد شدید، ممکن است مادر نسبت به نوزاد احساس بیزاری پیدا کند یا افکار آسیب‌رساندن به خود داشته باشد، اگر مادران این علایم را داشته باشند به داکتر مراجعه کنند تا تشخیص دقیق صورت گیرد و تداوی مناسب انجام شود.»
در این میان خانواده‌ها چه نقشی در بهبود صحت مادران تازه زایمان کرده دارند؟
روان‌شناسان می‌گویند که در کنار تشخیص و تداوی مناسب، نحوهٔ برخورد اعضای خانواده و اطرافیان نیز در بهبود وضعیت روانی مادر اهمیت دارد.
ساینا حمیدی، روان‌شناس در این مورد به رادیو آزادی گفت: «در برخی خانواده‌ها بیشتر از این که نیاز مادر را متوجه باشند به نیاز نوزاد توجه می‌کنند و مادر را به نحوه قضاوت می‌کنند تا به حالت اصلی‌اش برگردد؛ اما تلاش بکنیم که مادر را درک کنیم، حمایت کنیم، حرف‌ها و درددلش را گوش بگیریم، که از چه هراس دارد یا چرا این وضعیت را تجربه می‌کند؛ در نگهداری نوزاد کمکش کنیم و به مادر وقت استراحت بدهیم.»
هرچند آمار تازه و دقیقی از شمار مادرانی که در افغانستان افسردگی پس از زایمان را تجربه می‌کنند، در دست نیست، یک پژوهش در ولایت کندز تصویری از وضعیت این مشکل در میان مادران ارائه می‌کند.
در پژوهشی با عنوان «شیوع افسردگی پس از زایمان و عوامل مرتبط با آن در میان مادران ولایت کندز، افغانستان: یک مطالعه مقطعی» که در جنوری ۲۰۲۶ در مجله علمی بین‌المللی Heliyon منتشر شده، پژوهشگران وضعیت ۵۵۶ مادر را در ۱۷ مرکز صحی این ولایت بررسی کرده‌اند.
یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که ۴۹.۳ درصد مادران، علایم مشکوک به افسردگی پس از زایمان داشته‌اند.
در این مقاله آمده که معلومات این مطالعه در اوایل سال ۲۰۲۱ جمع‌آوری شده است. همچنین در گزارش «بررسی شاخص‌های چندگانه افغانستان برای سال‌های ۲۰۲۲–۲۰۲۳» صندوق حمایت از کودکان سازمان ملل متحد (یونیسف) آمده که ۳۶.۳ درصد از مادران در افغانستان در دو روز نخست پس از زایمان مراقبت صحی دریافت کرده‌اند.
هیچ مادر، مادر بد نیست، بلکه افسردگی پس از زایمان بر اساس تغییرات هورمونی است.داکتر سونیتا بهرام، متخصص امراض نسایی و ولادی
داکتر سونیتا بهرام، متخصص امراض نسایی و ولادی می‌گوید که افسردگی پس از زایمان، با آن‌که ناشی از عوامل جسمی و روانی است، اغلب از سوی اطرافیان مادران به‌درستی درک نمی‌شود و با قضاوت‌های نادرست همراه است:
او به رادیو آزادی در این مورد بیشتر گفت:
«گویا یک مادر خوب نشده یا مغرور شده این اصطلاحاتی‌اند که ما از مریضان خود شنیده‌ایم که به آنان از جانب اطرافیان‌شان گفته شده، در حالی که هیچ مادر، مادر بد نیست، بلکه افسردگی پس از زایمان بر اساس تغییرات هورمونی است که بعد از پروسهٔ ولادت به شدت و به طور سریع کاهش پیدا می‌کند و این کاهش اختلالاتی را در جسم و روان مادر ایجاد می‌کند.»