در نبود هرگونه نظارت و پاسخگویی، معادن طلا که میتوانستند چرخ اقتصاد افغانستان باشند، به جیب حلقههای قدرت سرازیر میشوند و در عوض، ویرانی روستاها و نابودی زمینهای زراعتی و آثار باستانی برجا میماند.
یکی از این معادن در حدود ۵۰ کیلومتری شهر فیضآباد در ولسوالی شهربزرگ قرار دارد و روند استخراج آن پس از حاکمیت طالبان آغاز شد.
در نخست، مردم محل به دلیل بیکاری و با امکانات بسیار ابتدایی بهگونه سنتی زرشویی میکردند، اما با افزایش میزان طلای کشفشده، مقامهای محلی طالبان و پس از آن شرکتهای چینایی نیز وارد ماجرا شدند.
کسانی که در محل مشغول کار در بخشهای از معدن طلای شهربزرگ هستند، به رادیو آزادی میگویند که روند استخراج طلا از سوی شرکتهای چینایی در این ولسوالی به گونۀ شدید محافظت میشود و هیچ کسی حق نزدیک شدن به ساحۀ کار آنان را ندارد.
چیناییها از سوی زورمندان حمایت میشوند و این زورمندان هر کسی را که مانعشان شود، به رگبار میبندند.
یکی از این کارگران که به دلیل حساسیت موضوع نخواست نامش در گزارش گرفته شود، به رادیو آزادی گفت که کار از دست مردم محل گرفته شده و استخراج بخشهای معدن از سوی شرکتهای چینایی و افراد طالبان صورت میگیرد.
او گفت: "چیناییها از سوی زورمندان حمایت میشوند و این زورمندان هر کسی را که مانعشان شود، به رگبار میبندند، آنها هر کاری که از دستشان بر بیاید، بخاطر نفع شخصیشان انجام میدهند. افراد بیبضاعت به یک کیلومتریشان هم رفته نمیتوانند."
یکی دیگر از کارگران معدن طلا در ولسوالی شهربزرگ بدخشان با تأیید این موضوع گفت که در بارۀ جزئیات قرارداد شرکتهای چینایی مردم عام چیزی نمیدانند، اما عواید حکومت طالبان از شرکتهای داخلی و افرادی که میخواهند استخراج کنند، مشخص است.
مصرف کلانش که به عواید دولت میرود، در هر جریب زمین مبلغ ۱۲۵ هزار افغانی و هر ماه ۲۰ گرام طلا.
او هم که به دلیل حساسیت موضوع نخواست نامش در گزارش فاش شود، به رادیو آزادی گفت: "در کل مصرف کلانش که به عواید دولت میرود، در هر جریب زمین مبلغ ۱۲۵ هزار افغانی و هر ماه ۲۰ گرام طلا."
به گفتۀ این کارگران معدن، بخشی از این معدن در زمینهای دولتی قرار دارد که توسط شرکتهای چینی و افراد مربوط به مقامهای طالبان استخراج میشود و بخش دیگر در زمینهای شخصی قرار دارد؛ زمینداران خود آن را استخراج میکنند یا مساحت دو جریب زمین را با بهایی ۲۰ تا ۳۰ میلیون افغانی به فروش میرسانند، و حتی افراد از ولایتهای دور مانند کندهار و هلمند برای استخراج به این منطقه میآیند.
آنان میگویند که در حال حاضر بیش از ۵۰۰ شرکت و یا گروههای کاری مشغول استخراج معادن طلا در ولسوالی شهربزرگ هستند.
این کارگران معادن افزودند که به دلیل استخراج گسترده، دهها هکتار جنگلات پسته و زمینهای علفچر تخریب شدند و در کنار آن مسیر دریای آمو به دلیل ادامۀ استخراج در هر دور طرف تغییر کرده است.
یک متنفذ مردمی هم که از روند استراج معادن طلا در بدخشان آگاه است، به رادیو آزادی گفت که شرکتهای چینایی با استفاده از ماشینآلات مدرن طلای معادن این ولسوالی را استخراج میکنند و برای محافظتشان از کابل با خود نیرو برده اند.
به گفتۀ او، مردم محل از استخراج معادن هیچ سودی نمیبرند و عواید این معادن بیشتر به جیب شرکتهای چینایی، مقامهای طالبان و چند فرد سرمایهدار محلی وارد میشود که در روند استخراج سهم دارند.
دیگر مردم هیچ گونه استفادهای نمیکنند نه هم از آن پول (عواید معادن) نه کدام پل، نه کدام کلینیک و نه کدام مکتب، هیچ چیزی ساخته نشده است.
این متنفذ مردمی به رادیو آزادی گفت:
"به ارتباط اینکه منفعتاش به عام مردم برسد و یا در زندگی مردم محل تغییراتی آمده باشد، به جز یک تعداد انگشتشمار که آنها ثروت داشتند و در آنجا به کار پرداختند، یک چیزی پیدا کردند، دیگر مردم هیچ گونه استفادهای نمیکنند نه هم از آن پول (عواید معادن) نه کدام پل، نه کدام کلینیک و نه کدام مکتب، هیچ چیزی ساخته نشده است."
وزارت معادن و پترولیم حکومت طالبان دربارۀ چگونگی استخراج معادن طلا در بدخشان چیزی نگفته و تنها حدود یک سال پیش اعلام کرده بود که قرارداد استخراج دو معدن طلا در ولسوالیهای راغستان و شهربزرگ به داوطلبی گذاشته شده است.
ذبیحالله مجاهد، سخنگوی حکومت طالبان، نیز به پرسشهایی که دربارۀ ادعاهای مطرحشده در این گزارش مطرح شد، پاسخ نداد.
اما استخراج بیرویه تنها به بدخشان محدود نیست. در ولایت تخار، همسایۀ بدخشان، نیز بازار استخراج طلا به ویژه در امتداد دریای آمو گرم است.
وزارت معادن و پترولیم طالبان نزدیک به یک سال پیش اعلام کرده بود که یک شرکت چینی حدود ۳۵۰ میلیون دالر روی یک معدن طلا در ولسوالی چاهآب تخار سرمایهگذاری کرده است.
شرکتها با استفاده از ماشینآلات استخراج میکنند و مردم با روش سنتی زرشویی.
یک منبع آگاه از موضوع در تخار که نمیخواهد نامش در گزارش گرفته شود، میگوید اکنون روند استخراج طلا در ولسوالی چاهآب و شهر تالقان ادامه دارد و این کار هم توسط شرکتها و هم توسط مردم محل انجام میشود.
به گفتۀ این منبع، از عواید معدن سودی مردم نرسیده و این موضوع اعتراضات مردم محل را در پی داشته است.
ولی متاسفانه هیچ اقدامی برای منافع مردم از سوی این شرکتها و حکومت طالبان صورت نگرفته است.
او به رادیو آزادی گفت: "ولی متاسفانه هیچ اقدامی برای منافع مردم از سوی این شرکتها و حکومت طالبان صورت نگرفته است. در این باره مردم سال گذشته اعتراضات گسترده داشتند و متاسفانه از سوی طالبان مورد بازداشت و لت و کوب قرار گرفتند."
به تازگی ولسوالی چاهآب ولایت تخار به دلیل استخراج معادن طلا گواه اعتراضات مردمی هم بوده است.
برخی از ساکنان ولسوالی چاهآب روز دوشنبه، ۱۵ جدی ادعا کردند که یک شرکت استخراج معدن طلا در زمینهای زراعتی و مناطق مسکونی آنها را حفاری کرده و این موضوع باعث آغاز اعتراضها شد و در جریان درگیریها دست کم پنج نفر کشته شدند.
وزارت معادن و پترولیم حکومت طالبان هم تأیید کرده در نتیجۀ درگیری در جریان اعتراضات تلفات جانی و خسارات مالی وارد شده، اما آماری ارائه نکرده است.
طالبان در بیش از چهار سال گذشته صدها قرارداد استخراج معادن را با شرکتهای خارجی عمدتاً چینی و داخلی امضا کردهاند، اما جزئیات این قراردادها را همگانی نساختهاند.
شهابالدین دلاور، سرپرست وزارت معادن طالبان، به تاریخ ۲۴ جولای ۲۰۲۳ در نشستی زیر نام "پاسخگویی دولت به ملت" از عقد قراردادهای استخراج معادن دفاع کرده و آن را بهترین راه برای تمویل پروژههای ملی خواند، اما از دادن معلومات درباره عواید معادن خودداری کرد.
در همین حال، کارشناسان به پیامدهای خطرناک این روند هشدار میدهند.
ولی صدور بیرویۀ مواد معدنی به عنوان مواد خام، هیچ اثر اقتصادی مثبتی ندارد، معادن ما خالی میشود و ما همچنان فقیر میمانیم.
آذرخش حافظی کارشناس اقتصادی به این باور است که درآمد مردم و حکومت طالبان از استخراج بی رویۀ معادن، نه تنها سودمند نیست بلکه از نگاه اقتصادی زیانبار هم است.
"ولی صدور بیرویۀ مواد معدنی به عنوان مواد خام، هیچ اثر اقتصادی مثبتی ندارد، معادن ما خالی میشود و ما همچنان فقیر میمانیم. بنا براین ما باید کم استخراج کنیم، اما درست استخراج کنیم، در داخل مملکت پروسس شود و ارزش افزوده بر آن افزوده شود."
عبدالقدیر مطفی، کارشناس امور معادن، میگوید استخراج معادن در افغانستان—چه قراردادی و چه خودسر—با مشکلات فراوان همراه است.
او تأکید دارد که استخراج باید مطابق معیارهای جهانی انجام شود؛ معیارهایی که شامل حقوق کارگران، وسایل و ماشینآلات معیاری، مصرف درآمدها در جهت بهبود زندگی مردم و حفظ محیط زیست میشود.
در افغانستان متأسفانه نظارت وجود ندارد و استخراجها اکثراً در بخشهایی صورت میگیرد که به آسانی میشود استخراج کرد.
به گفتۀ او، در معادنی که طالبان قرارداد استخراج آن را دادهاند، نظارت مردمی و نهادهای بیطرف بسیار محدود شده است.
او میافزاید: "در افغانستان متأسفانه نظارت وجود ندارد و استخراجها اکثراً در بخشهایی صورت میگیرد که به آسانی میشود استخراج کرد و این کار توسط افرادی انجام میشود که از همین منابع به گونه غیرعادلانه و غیرمنصفانه استفاده میکنند."
مطفی هشدار میدهد که رعایتنشدن معیارها به منابع افغانستان و اقتصاد ملی زیان شدید وارد میکند و استخراج بیرویه طلا به شکل سنتی در افغانستان طی چند دهه گذشته نه تنها زیانهای مالی بلکه زیانهای جانی و محیطی را نیز در پی داشته است.
