بر اساس حکم این محکمه، رفتار پولیس صربستان «غیرانسانی و تحقیرآمیز» توصیف شده است.
یک زن افغان که خواست نامش در گزارش گرفته نشود گفت که خاطرات بسیار دردناک و بد آن زمان هنوز هم از ذهنش پاک نشده است.
این زن افغان شبی را به یاد میآورد که پولیس صربستان او را به زور، در سرمای شدید زمستان و از مسیر جنگل، از مرز عبور داد و به کشور همسایه، بلغاریا، منتقل کرد. این رویداد نه سال پیش، در شب سوم ماه فبروری رخ داده است.
پولیس صربستان نزدیک به بیست افغان را که شامل مردان، زنان و کودکان می شد و قصد داشتند از طریق صربستان خود را به اروپای غربی برسانند، به زور از مرز به بلغاریا بازگرداند.
این اتفاق در زمانی رخ داد که اروپا با یکی از بزرگترین بحرانهای مهاجرت غیر قانونی روبهرو بود.
اکنون، نه سال پس از آن رویداد، محکمۀ حقوق بشر اروپا حکم داده است که حکومت صربستان حقوق این مهاجران را نقض کرده است.
محکمۀ حقوق بشر اروپا نام افرادی را که در این پرونده شکایت کردهاند، فاش نکرده است.
با این حال، یکی از قربانیان این رویداد که اکنون در فرانسه زندگی میکند و نخواست نامش در گزارش منتشر شود، در گفتوگو با رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی از این حکم استقبال کرد و گفت:
محکمه حقوق مرا محفوظ نگه داشت و عدالت را تأمین کرد. من خوشحال و سپاسگزار هستم
اما امیدوارم که چنین رفتار ناپسند از سوی پولیس صربستان با دیگر مهاجران و پناهجویان تکرار نشود"
مهاجران افغان چگونه از صربستان اخراج شدند؟
در حدود نیمهشب سوم فبروری سال ۲۰۱۷، پولیس صربستان همراه با نیروهای ویژهٔ نظامی در نزدیکی مرز بلغاریا در جنوبشرق این کشور گشتزنی میکردند.
آنان در شاهراهی نزدیک به شهرک دیمیتروگراد، گروهی از مهاجران افغان را به این اتهام بازداشت کردند که بهگونهٔ غیرقانونی از مرز عبور کردهاند.
در میان این گروه، همان زن افغان نیز حضور داشت که پیشتر داستان دردناک این رویداد را با رادیوآزادی در میان گذاشته بود.
او میگوید برای رسیدن به اروپا این سفر چندروزه و چند کیلومتری را آغاز کرد، زیرا نسبت به جان خود و آیندهاش نگرانی شدید داشت و تأکید کرده است که زندگی من در افغانستان در خطر بود.
او افزوده است:
نمیدانم از کدام مسیرها عبور کردیم. همه چیز را به یاد ندارم، اما چند نفر بودیم؛ خانوادهها و کودکان هم حضور داشتند
سفر بسیار دشوار بود، بهویژه برای دخترانی که مانند من بهتنهایی راه مهاجرت را در پیش گرفته بودند."
پولیس پس از بازداشت، فردای آن شب این افغانها را به محکمهای در نزدیکی شهر پیروت منتقل می کند. آنها در محکمه درخواست پناهندگی می کنند و به همین دلیل، اتهام نقض قانون علیهشان لغو می شود.
محکمه به پولیس دستور می دهد که برای آنان اسناد تأیید درخواست پناهندگی صادر کند تا به مرکز نگهداری مهاجران منتقل شوند.
با این حال، پولیس با وجود این حکم محکمه، آنان را در جریان شب دوباره به زور به بلغاریا اخراج کرده است؛ آن هم در شرایطی که هوا بسیار سرد بوده و آنها مجبور می شوند که با پای پیاده مرز را عبور کنند.
پولیس تمام اسناد، از جمله مدارک مربوط به تصمیم محکمهٔ صربستان را نیز از آنان می گیرد.
بر بنیاد حکم محکمۀ حقوق بشر اروپا، شماری از این افراد گفتهاند که با آزار و اذیت فزیکی روبهرو شده بودند.
زن افغان که با رادیو آزادی صحبت کرده است این موضوع را تأیید کرده و به رادیوآزادی گفت:
رفتار پولیس بسیار بد، خشونتآمیز و خلاف اصول انسانی بود. آنان تمام اسناد ما را گرفتند و در نیمههای شب ما را در جنگل رها کردند
هر بار که این رویداد را به یاد میآورم، گریه میکنم؛ همین حالا هم گریه ام گرفته است."
یکی دیگر از افغانها که او نیز نخواست نامش در گزارش گرفته شود به رادیوآزادی گفت:
"تصمیم محکمۀ حقوق بشر اروپا به ما آرامش داد و باعث خوشحالی ما شد. امیدوارم دیگر کسی با چنین رفتاری مواجه نشود، زیرا همهٔ ما برای فرار از شرایط سخت، بدبختی و برای نجات جان خود، کشورهای خود را ترک میکنیم."
محکمۀ حقوق بشر اروپا در استراسبورگ در این پرونده به این نتیجه رسید که نهادهای صربستان چندین ماده از کنوانسیون حقوق بشر اروپا را نقض کردهاند.
افزون بر نقض ممنوعیت اخراج دستهجمعی اتباع خارجی و بازداشت غیرقانونی، محکمه همچنین تأیید کرد که صربستان بررسی نکرده بود که آیا پناهجویان افغان در بلغاریا با برخورد و رفتار مناسب روبهرو خواهند شد یا نه؟
تصمیم تاریخی محکمۀ حقوق بشر اروپا
نیکولا کواچویچ، حقوقدان و وکیل مدافع قربانیان، تصمیم محکمه اروپایی را تاریخی توصیف کرده است. به گفتهٔ او، پس از این حکم علیه صربستان، اقدامات قضایی در پروندههای مشابه گستردهتر و مؤثرتر خواهد شد.
او گفت:
"اینکه انتقال افراد و رها کردن آنان در جنگل، در سرمای شدید، اکنون بهعنوان رفتار غیرانسانی و تحقیرآمیز شناخته شده است، یک پیشرفت محسوب میشود. پیش از این، محکمۀ حقوق بشر اروپا عملاً چنین اقدامی نکرده بود که پروندههای بازگرداندن اجباری افراد در مرزها را بررسی کند."
استراسبورگ یک گام جلوتر از بلگراد
اینکه حقوق بشری این مهاجران افغان هنگام اخراج اجباری به بلغاریا نقض شده بود، پیش از این در سال ۲۰۲۰ میلادی نیز از سوی محکمۀ قانون اساسی صربستان تأیید شده بود.
با این حال، محکمۀ صربستان در آن زمان شکایت آنان را بهگونهٔ جزئی پذیرفته و حکم به پرداخت غرامت یکهزار یورو به هر یک صادر کرده بود.
نیکولا کواچویچ، میگوید:
ما از آن تصمیم قناعت نکردیم و پرونده را به محکمه حقوق بشر اروپا ارجاع دادیم
این محکمه، برخلاف محکمه قانون اساسی صربستان که تنها سه مورد نقض حقوق بشر را تأیید کرده بود، از میان نُه مورد، هفت مورد را تأیید کرد."
تا زمان تهیهٔ این گزارش، حکومت صربستان و همچنان وزارتهای عدلیه و امور داخلهٔ این کشور، در پاسخ به پرسشهای رادیو آزادی دربارهٔ تصمیم محکمۀ حقوق بشر اروپا که رفتار غیرانسانی در مرز را ثابت کرده است، واکنشی نشان ندادهاند.
آقای کواچویچ نیز می گوید که انتظار هیچگونه واکنشی را ندارد. پیش از این، کمیتهٔ حقوق بشر سازمان ملل متحد نیز هشدار مشابهی به صربستان داده بود.
در همین حال، برای کنترل مرزها، بر اساس توافق با ادارهٔ مرزی و ساحلی اتحادیهٔ اروپا، پولیس صربستان همراه با نیروهایی از برخی کشورهای اتحادیهٔ اروپا گشت های مشترک را آغاز کردهاند.
کنترل مرزها تشدید شده و صربستان در سال ۲۰۲۰ میلادی ساختن سیمهای خاردار را در مرز با مقدونیهٔ شمالی نیز آغاز کرد.
در صربستان، شکایتها از سوی فعالان غیردولتی و شهروندان عادی دربارهٔ رفتار نادرست پولیس با مهاجران و بازگرداندن اجباری آنان در مرزها افزایش یافته است؛ اما مقامها این شکایتها را بارها رد کردهاند.
چرا به همه غرامت پرداخت نشد؟
محکمۀ حقوق بشر اروپا حکم داده است که پولیس صربستان در سال ۲۰۱۷ در برابر ۱۷ افغان شامل زنان و مردان رفتار غیرانسانی و بیرحمانه داشته است. با این حال، محکمه از حکومت صربستان تنها خواسته است به دو افغان یک زن و یک مرد که تجربههای خود را با رادیو آزادی در میان گذاشتهاند، به هر کدام پنج هزار یورو غرامت بپردازد.
وکیل مدافع قربانیان میگوید دلیل این موضوع آن است که تماس وکلای مدافع با دیگر اعضای این گروه، که اکنون در کشورهای مختلف اروپایی زندگی میکنند، قطع شده بود.
بر اساس معلومات ادارهٔ مهاجرت صربستان، از سال ۲۰۱۵ تاکنون بیش از یک اعشاریه ۵ میلیون مهاجر از ۱۲۰ کشور جهان از مسیر صربستان به دیگرکشور های اروپایی عبور کردهاند.
مسیر موسوم به «راه بالکان» به سوی اروپای غربی، از ترکیه، یونان، مقدونیهٔ شمالی، صربستان، بوسنیا و هرزگوین، یا مسیر بدیل آن از بلغاریا و صربستان میگذرد.
در سالهای اخیر، در نتیجهٔ تشدید کنترل و ایجاد موانع در مرزهای اتحادیهٔ اروپا، رفتوآمد گروههای بزرگ مهاجران تا حد زیادی محدود شده است؛ اما روند مهاجرت متوقف نشده و مهاجران در گروههای کوچک از راههای قاچاقی خود را به اروپای غربی میرسانند.