پنج سال پس از بازگشت طالبان به قدرت در افغانستان، زنانی که پیش از پانزدهم اگست ۲۰۲۱ در ادارات دولتی و موسسات غیردولتی کار میکردند، از زندگیای سخن میگویند که دیگر شبیه گذشته نیست؛ وظیفه و معاش از دست رفته، ارتباط با محیط کار قطع شده و روزهایشان بیشتر در خانه میگذرد.
یکی از این زنان که پیش از حاکمیت طالبان در یک اداره دولتی در کابل کار میکرد، می گوید هنوز هنگام عبور از نزدیکی محل کار سابقش به روزهایی فکر میکند که وظیفه داشت و دیگران برای گرفتن مشوره نزد او میآمدند.
بسیار کسل و جگرخون هستم از نزدیک ساختمان وظیفه پیشین ام که می گذرم بسیار متاثر می شوم با خود می گویم من یک وقت اینجا کار می کردم چه خوب وظیفه داشتم اسناد مثل نکاح خط، تذکره و خانه های که سند عرفی داشتند با امضای من اعتبار میافتند.
او که به دلیل حساسیت موضوع نخواست نامش در گزارش گرفته شود می گوید:
«بسیار کسل و جگرخون هستم از نزدیک ساختمان وظیفه پیشین ام که می گذرم بسیار متاثر می شوم با خود می گویم من یک وقت اینجا کار می کردم چه خوب وظیفه داشتم اسناد مثل نکاح خط، تذکره و خانه های که سند عرفی داشتند با امضای من اعتبار میافتند، در وقت جمهوریت تمام وکیل های گذر نزد من می آمدند و مشوره می خواستند،این مسایل تمامش مایه جگرخونی است.»
در سمنگان، زن دیگری نیز از روزهایی میگوید که در کنار آن که در یک موسسه غیر دولتی کار می کرد،درس نیز بخشی از زندگی روزمرهاش بود.
او که نیز نخواست نامش در گزارش ذکر شود می گوید:
« وقتی که طالبان نبود من در انستیتوت تربیه معلم رشته ساینس را می خواندم و یک کُرتی دامن سرمه ای رنگ بسیار مقبول همرای یک دستکول داشتم هر زمانی که این لباسم را می پوشیدم بسیار احساس خوشی و غرور می کردم که من می رفتم و درس می خواندم که با آمدن طالبان درسم هم نیمه تمام ماند.»
برای زن دیگری در کابل، پانزدهم اگست ۲۰۲۱ پایان یک برنامه عادی روزانه بود.
او پیش از آن در یک موسسه غیردولتی کار میکرد و با معاش خودش مصارف خانه و نیازهای فرزندانش را تأمین میکرد.
او که نیز نخواست نامش در گزارش ذکر شود گفت:
« پیش از پانزده اگست صبح که میشد خودم دفتر میرفتم، اولاد هایم مکتب میرفتند، ، با اینکه یک زن تنها بودم در زندگی رای نمیزدم که من چه مشکل دارم، بعد از وظیفه میآمدم، خودم سودای خانه را می خریدم،معاش ماهانهام بود، آزاد بودم،آگاهی دهی می کردم به دیگران هم مفید واقع می شدم.»
او ؛اما میافزاید که حالا حتی تأمین نیازهای ابتدایی زندگی برایش به یک چالش تبدیل شده است.
«اما فعلا کسی هستم که احتیاج ده افغانیام، دخترم مریض میشود، داکتر برده نمیتوانم، خودم مریض میشوم، داکتر رفته نمیتوانم، از هر نگاه من زیر فشار هستم، آینده چی میشود؟ معلوم نیست.»
تغییر در زندگی این زنان در چارچوب محدودیتهای رخ داده که طالبان پس از بازگشت به قدرت بر کار و حضور اجتماعی زنان وضع کردهاند.
حکومت طالبان با آنکه مدعی است حقوق دختران و زنان براساس شریعت اسلام در افغانستان تامین است؛اما پس از بازگشت به قدرت در ۱۵ اگست ۲۰۲۱، در کنار محدودیت های آموزشی ،محدودیتهای گستردهای بر کار زنان در بسیاری از ادارههای دولتی وضع کرد، در سال ۲۰۲۲، کار زنان در تمامی ادارههای غیر دولتی و در سال ۲۰۲۳ کار زنان افغان در ادارههای مربوط به سازمان ملل متحد نیز ممنوع کرد و سه ماه پس از آن، زنان را از فعالیت در تمامی آرایشگاه های زنانه منع کرد.
این محدودیتها تنها به عرصه کار محدود نمانده و حضور و رفتوآمد زنان در فضاهای عمومی را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
جامعه جهانی بشمول کشور های اسلامی نیز در چند سال گذشته از وضع محدودیت های حکومت طالبان بر آموزش ،کار و زندگی زنان انتقاد کرده اند.
به تازگی بخش زنان سازمان ملل متحد«یو ان ومن» گفته که نیمی از زنان افغانِ که آنان مصاحبه کرده ، به دلیل محدودیتهای شدید بر رفتوآمد و دسترسی آنان به فضاهای عمومی، تنها یک یا دو بار در ماه از خانه خارج میشوند.
«یو ان ومن» در بیانیه در ۱۲ اگست ۲۰۲۶ گفت که خانهنشین شدن زنان، در حالی که بسیاری از آنان با خطر بیشتر خشونت نیز مواجهاند، پیامدهای عمیقی بر صحت روانی آنان دارد.
بیانیه افزوده که از دست رفتن حقوق و فرصتها، در کنار دسترسی محدود به فعالیتهای فزیکی، جامعه و حمایت عاطفی، بحران صحت روانی را در میان زنان و دختران تشدید کرده و آنان از افزایش اضطراب، ناامیدی و یأس خبر میدهند و هفت زن از هر ۱۰ زن در افغانستان اکنون وضعیت صحت روانی خود را «بد» یا «بسیار بد» توصیف میکنند.
ساینا حمیدی، روانشناس، نیز میگوید محدودیت در فرصتهای کاری و از دست دادن درآمد مستقل میتواند یکی از عوامل مؤثر بر وضعیت روانی زنان باشد.
او به رادیو آزادی گفت که از دست دادن وظیفه و درآمد مستقل برای زنانی که سالها کار کردهاند، نهتنها به معنای از دست دادن درآمد و وابستگی مالی به دیگران است، بلکه میتواند هویت اجتماعی، احساس ارزشمندی و استقلال آنان را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
وقتی زنان محدود ساخته شوند یا مانع آنان شوند که بروند به فضاهای اجتماعی کار بکنند یا در اجتماع فعال باشند، خود این میتواند که یک زن را به این نتیجه برساند که ارزشی ندارد
«وقتی زنان محدود ساخته شوند یا مانع آنان شوند که بروند به فضاهای اجتماعی کار بکنند یا در اجتماع فعال باشند، خود این میتواند که یک زن را به این نتیجه برساند که ارزشی ندارد و کاملاً توانمندیهایش نادیده گرفته شده یا اینکه آیندهای ندارد، میبینیم که متاسفانه بیشتر دخترخانمها و خانمهای عزیز افغانستان دچار مشکلات شدید و خفیف روانی، از جمله افسردگی، اضطراب، ناامیدی از زندگی و ناامیدی از آینده میشوند.»
نگرانی درباره پیامدهای این وضعیت، در حالی مطرح میشود که ریچارد بنت، گزارشگر ویژه سازمان ملل متحد در امور حقوق بشر افغانستان، نیز وضعیت زنان و دختران در این کشور را نگرانکننده خوانده و از جامعه جهانی خواسته حقوق آنان را در تعامل با طالبان در اولویت قرار دهد.
او در پانزدهم اگست، همزمان با تکمیل شدن پنج سال از بازگشت طالبان به قدرت، گفت «وضعیت در افغانستان دشوار است، اما تغییرناپذیر نیست.»
برای زن سمنگانی، معنای این تغییر در بازگشت به روزهایی خلاصه میشود که درس میخواند و کار میکرد. او میگوید:
« حالا گاهی که همان لباس های دوران کار و درسم را در الماری می بینم واقعا گریهام می گیرد، از خود می پرسم که آیا روزی می شود که بازهم یکجای بروم ،وظیفه بگیرم و کاری را انجام دهم؟»
