تا زمانی که زنان افغانستان از حقوق اساسی انسانی خود محروم باشند، مبارزه ما ادامه خواهد داشتیک فعال حقوق زنان
پنج سال پس از آغاز اعتراضات زنان در کابل، دیگر زنان معترض مانند روزهای نخست در جادهها حضور ندارند.
برخی معترضان می گویند بازداشت، تهدید و محدودیتهای طالبان، شیوه اعتراض آنان را تغییر داده ؛ اما خواستههای شان همچنان پابرجاست.
یک زن معترض در داخل افغانستان که به دلیل نگرانیهای امنیتی نمیخواهد نامش در گزارش منتشر شود،به رادیو آزادی گفت که آنان در پنج سال گذشته همچنان به اعتراضات خود ادامه دادهاند:
«اعتراض ما زنان افغانستان فقط ایستادن ما در خیابان نبود، بلکه ما شیوه مبارزه خود را تغییر دادیم؛ اما هدف ما تغییر نکرده، ما برای حقوق خود مبارزه میکنیم، حق آموزش، حق کار، حق آزادی رفت و آمد، حق مشارکت در جامعه، تصمیمگیری، حق داشتن آینده و حق زندگی با عزت بدون تبعیض.»
پس از بازگشت طالبان به قدرت در ۱۵ اگست ۲۰۲۱، اعتراضات زنان در افغانستان آغاز شد. دیدهبان حقوق بشر گزارش داده که این اعتراضات از ۲ سپتمبر ۲۰۲۱ در هرات آغاز شد و به کابل و مزارشریف گسترش یافت،در ۳ سپتمبر همین سال،برخی زنان در کابل در اعتراض به سیاستهای طالبان و در دفاع از حقوق خود، از جمله حق آموزش، کار و مشارکت در جامعه، به جاده ها برآمدند.
ترنم سیدی، یکی از زنان معترض، درباره آن روز میگوید:
«اولین برنامه اعتراض خیابانی ما سوم سپتمبر ۲۰۲۱ بود؛ روز جمعهای که طالبان قرار بود کابینه خود را معرفی کنند، پیش از اینکه آنها بعد از نماز جمعه کابینهشان را معرفی کنند، ما به خیابان آمدیم و اعتراض کردیم.»
اعتراض ما زنان افغانستان فقط ایستادن در خیابان نبود، بلکه ما شیوه مبارزه خود را تغییر دادیمیک زن معترض افغان
اعتراضات زنان؛ اما بزودی با واکنش نیروهای طالبان روبهرو شد، بر اساس گزارش دیدهبان حقوق بشر در چهارم سپتمبر ۲۰۲۱، نیروهای طالبان گردهمایی حدود صد زن معترض در کابل را متفرق کردند و با شماری از معترضان برخورد و آنان را لتوکوب کردند و در روزهای بعد نیز برخورد با معترضان و خبرنگارانی که اعتراضات را پوشش میدادند ادامه یافت.
محدودیتها یکی پی دیگر
همزمان با سرکوب اعتراضات، محدودیتهای طالبان بر زنان نیز بهتدریج گستردهتر شد.
در ۸ سپتمبر ۲۰۲۱، وزارت امور داخله طالبان اعلام کرد که برگزاری تظاهرات بدون مجوز ممنوع است. بر اساس این دستور، برگزارکنندگان باید از وزارت عدلیه طالبان اجازه میگرفتند و دستکم ۲۴ ساعت پیش از برگزاری، محل، زمان، مدت، هدف و شعارهای اعتراض را به نهادهای امنیتی طالبان اطلاع میدادند.
همزمان ، محدودیت بر اشتغال زنان در نهادهای دولتی نیز آغاز شد و بسیاری از زنان از محل کارشان کنار گذاشته شدند.در ۱۷ سپتمبر، وزارت معارف طالبان اعلام کرد مکاتب متوسطه و لیسه برای پسران بازگشایی میشوند، اما در این اعلامیه اشارهای به بازگشت دختران نشد. یک روز بعد، وزارت امور زنان نیز تعطیل و ساختمان آن به وزارت امر به معروف و نهی از منکر طالبان واگذار شد.
از جادهها تا محافل سرپوشیده
با افزایش فشارها ، برگزاری اعتراضات در فضای عمومی با خطر بازداشت، تهدید و خشونت همراه شد و برخی زنان برای ادامه فعالیتهای اعتراضی به تجمعات کوچکتر و مکانهای سرپوشیده روی آوردند.
زنان در این گردهماییها، در حالی که برای حفظ هویت خود چهرههایشان را میپوشانند، نوشتهها و شعارهای اعتراضی در دست گرفته و تصاویر و ویدیوهای آن را در شبکههای اجتماعی منتشر کردهاند.
در کنار آن فعالیتهای آنلاین، شعارنویسی روی دیوارها و برخی حرکتهای نمادین نیز به شیوههای دیگر اعتراض تبدیل شده است، گروههای معترض با این روشها پیامهایی درباره حق آموزش، کار، آزادی و حضور زنان در جامعه را مطرح کردهاند.
مجبور شدم مهاجرت کنم، اما بعد از آن هم دوباره مبارزهام را شروع کردمژولیا پارسی
ترنم سیدی، یکی از زنان معترض، درباره این تغییر می افزاید :
«کمکم بعد از ماه دوم و سوم، و بهخصوص بعد از ماه پنجم و ششم، به خاطر اینکه بازداشت دخترها شروع شد، برنامهها بهتدریج به محیطهای سرپوشیده منتقل شد. اما ما همزمان، وقتی از افغانستان خارج شدیم، از همان روزهای اول در پاکستان و در مدتی که آنجا بودیم، در برنامههای اعتراضی شرکت میکردیم و این فعالیتها تا امروز همچنان ادامه دارد.»
به گفته دیدهبان حقوق بشر، پس از بازگشت طالبان به قدرت، شماری از فعالان زن بازداشت شدند. این سازمان در سال ۲۰۲۳ از بازداشت ژولیا پارسی، ندا پروانی، منیژه صدیقی و پریسا آزاده خبر داد؛ در شماری از این موارد، حکومت طالبان بازداشت این فعالان را نه تأیید و نه رد کرده است.
ژولیا پارسی، یکی از زنان معترض که سه ماه در زندان طالبان در قید بسر برده میگوید:
«مجبور شدم مهاجرت کنم، اما بعد از آن هم دوباره مبارزهام را شروع کردم و تا امروز ادامه دارد. یکی از دستاوردهای مهم اعتراضهای ما این بود که چهره واقعی طالبان را به جهان نشان دادیم؛ اینکه طالبان تغییر نکردهاند.»
در حالی که زنان معترض در داخل و خارج از افغانستان علیه محدودیتهای طالبان صدا بلند میکردند، این محدودیتها بهتدریج بخشهای بیشتری از زندگی زنان را دربر گرفت. آموزش و کار، از مهمترین حوزههایی بود که زنان از محرومیت در آنها انتقاد کردند و به محور اعتراضات آنان تبدیل شد.
آموزش و کار؛ محدودیتهایی که گستردهتر شد
در ۲۰ دسمبر ۲۰۲۲، وزارت تحصیلات عالی طالبان تحصیل زنان در پوهنتونها را تا اطلاع بعدی تعلیق کرد؛ سازمان ملل متحد همان روز خواستار لغو فوری این تصمیم شد.
چند روز بعد، در ۲۴ دسمبر ۲۰۲۲، حکومت طالبان کار زنان در سازمانهای غیردولتی داخلی و بینالمللی را نیز ممنوع کرد، این محدودیت در ۴ اپریل ۲۰۲۳ به کارمندان زن سازمان ملل متحد گسترش یافت.
با آنکه حکومت طالبان مدعی است که حقوق زنان مطابق شریعت اسلام در افغانستان تامین است؛ سازمانهای بینالمللی و شماری از زنان افغان از گسترش محدودیتها بر آموزش، کار و حضور اجتماعی زنان انتقاد کردهاند.
در سال های پس از حاکمیت طالبان در افغانستان، شماری از زنان معترض افغانستان را ترک کردند و فعالیتهای مدنی و اعتراضی خود را در خارج از کشور ادامه دادند.
این فعالیتها در حالی ادامه یافت که بحث درباره چگونگی تعامل جامعه جهانی با طالبان و بهرسمیتشناختن حکومت آنان همچنان مطرح بوده است.
با وجود گسترش تعاملات دیپلوماتیک طالبان با کشورهای مختلف، روسیه تنها کشوری است که حکومت طالبان را به رسمیت شناخته است.
رعایت کامل حقوق زنان و دختران، تشکیل حکومت فراگیر، مبارزه با تروریزم و پایبندی به تعهدات بینالمللی از جمله موضوعاتی اند که در مواضع جامعه جهانی درباره طالبان مطرح شده است.
پنج سال بعد
پنج سال پس از نخستین اعتراضات زنان در افغانستان، ممنوعیت اعتراضات که پیش از این نیز با محدودیت ها همراه بود، اکنون در قانون نیز صراحت یافته است.
وزارت عدلیه طالبان در ۳۱ اسد ۱۴۰۵ «قانون شرطه» را در جریده رسمی منتشر کرد، در ماده ۵۰ این قانون آمده است که «هرگونه مظاهره در قلمرو افغانستان منع است.»
با آنهم زن معترضی از داخل افغانستان که در آغاز گزارش درباره ادامه اعتراضات صحبت کرد، در این باره میگوید:
«تا زمانی که زنان افغانستان از حقوق اساسی انسانی خود محروم باشند، مبارزه ما ادامه خواهد داشت.»
