در جوامعی که با جنگ و استبداد روبهرو هستند، زنان از سوی نظامهای حاکم با فشارهای گوناگونی مواجه شدهاند، اما در هر شرایطی دست از تلاش نکشیدهاند و تسلیم نشدهاند.
به مناسبت هشتم مارچ، روز جهانی زن، به زندگی زنانی در افغانستان، ایران و اوکراین پرداختیم که با وجود شرایط سخت، همچنان به آینده خود امیدوارند.
افغانستان
زنان افغان با تبعیض بیسابقهای روبهرو هستند، اما آرام ننشستهاند.
وضعیت زنان و دختران در افغانستان از بسیاری کشورهای دیگر بدتر است. آنان از تقریباً همه حقوق اساسی خود محروم شدهاند.
طالبان پس از به قدرت رسیدن در اگست ۲۰۲۱، مکاتب دختران بالاتر از صنف ششم را بستند و بعداً دانشگاهها را نیز بر روی آنان بسته کردند. همچنین مشارکت زنان در بسیاری از فعالیتهای اجتماعی ممنوع شد.
در افغانستان، زنان تحت قانون حجاب اجباری قرار دارند و حتی برای سفرهای طولانی یا مراجعه به داکتر نیز بدون محرم نمیتوانند بیرون بروند.
با وجود چنین شرایطی، «فرشته» بهطور مخفیانه به دختران تدریس میکند.
فرشته در سال اول بازگشت طالبان به قدرت، محصل سال اول دانشگاه بود.
پس از محروم شدن از تحصیل، تصمیم گرفت تدریس را آغاز کند.
این وضعیت میتواند تغییر کند و مکاتب و دانشگاههای ما دوباره باز شوند.فرشته
او میگوید این کار را برای حفظ امید در خود آغاز کرده است و هنوز باور دارد که:
«این وضعیت میتواند تغییر کند و مکاتب و دانشگاههای ما دوباره باز شوند.»
سازمان ملل میگوید ۲.۲میلیون دختر در افغانستان از آموزش بالاتر از مکتب ابتدایی محروم شدهاند.
فرشته میگوید از روند تدریس نیز خود چیزهای زیادی میآموزد.
او به طور مخفیانه به گروهی از دختران ریاضی، انگلیسی و دیگر مضامین را تدریس میکند.
به گفته او، اگر طالبان از این کار آگاه شوند، صنفش را خواهند بست.
فرشته میگوید مردم محل، بهویژه کسانی که خواهان تحصیل دختران هستند، از تلاشهای او حمایت میکنند.
او میگوید یکی از شاگردانش باردار است، اما با وجود آن همچنان با اراده برای درس خواندن به صنف میآید.
فرشته میپرسد: دختران بالاتر از صنف ششم چه باید بکنند؟
تنها خواسته او این است که مکاتب دوباره باز شوند.
در گزارش اخیر سازمان دیدبان حقوق بشر نیز تأکید شده است که طالبان در سال گذشته با سختتر کردن محدودیتها بر زنان و دختران، فشارها را افزایش دادهاند.
بسیاری از دخترانی که از مکتب و دانشگاه محروم شدهاند، با مشکلات روانی روبهرو شدهاند و برخی نیز به ازدواجهای اجباری تن دادهاند.
طالبان اما میگویند که حقوق زنان را در چارچوب شریعت اسلامی تأمین کردهاند و تأکید میکنند که در صورت فراهم شدن شرایط، حق آموزش نیز به زنان داده خواهد شد.
در مقابل، سازمان همکاری اسلامی و شماری از علمای اسلامی؛ طالبان را متهم میکنند که متون اسلامی را بهگونهای بسیار سختگیرانه تفسیر کردهاند و بسیاری از حقوق اسلامی دختران، از جمله حق تحصیل، را محدود ساختهاند.
ایران
رها که ساکن ایران است و با نام مستعار با رادیو آزادی صحبت کرده میگوید این روزها در وضعیتی قرار دارد که حتی نمیداند دقیقاً چه احساسی دارد.
او چند روز پس از حملات مشترک اسرائیل و امریکا به ایران، در یک ارتباط کوتاه اینترنتی از تهران به رادیو آزادی گفت که قصد تسلیم شدن ندارد.
رها میگوید روزهایش را در ترس از جنگ میگذراند؛ زیرا اکنون در ایران جنگ جریان دارد و در آن تعدادی از مقامهای بلندپایه، از جمله رهبر مذهبی آیتالله علی خامنهای کشته شدهاند.
حکومت جمهوری اسلامی در جریان ۳۵ سال گذشته توسط خامنهای اداره میشد؛ زنان طی این سالها با قانون حجاب اجباری، تبعیض، و همانگونه که سازمان ملل نیز گفته، در صورت «اعتراض با شکنجه و خشونت» روبهرو بودند.
رها میگوید کشته شدن خامنهای برایش احساس خاصی ایجاد نکرده است؛ نه شادی و نه اندوه.
او افزود:
«او مرد؛ شاید آرزوی خودش برآورده شد، اما آرزوهای ما را با خاک یکسان کرد. او هیچگاه پاسخگو نبود.»
رها میگوید اکنون نسبت به آینده ایران و مردم آن نگران است.
ایران با جمعیتی حدود ۹۳ میلیون نفر در ماههای اخیر با رویدادهای زیادی روبهرو بوده است؛ از جمله حملات نظامی و اعتراضهای بیسابقهای که در برخی موارد به خشونت کشیده شد.
رها یکی از زنانی بود که به جادههای تهران رفت و در اعتراضها شرکت کرد. او میگوید در برخی مناطق، تعداد زنان معترض حتی از مردان بیشتر بود.
زنان در ایران در اعتراضهای سال ۲۰۲۲ نیز در صفهای اول قرار داشتند.
این اعتراضها پس از کشته شدن دختر ۲۲ ساله ایرانی مهسا امینی آغاز شد.
مهسا به اتهام «بدحجابی» توسط پولیس بازداشت شده بود و بعداً در توقیف بر اثر شکنجه جان باخت.
در پی آن اعتراضها، جنبش «زن، زندگی، آزادی» شکل گرفت.
رها میگوید اکنون زندگی عمومی تغییر کرده است و بسیاری از زنان بدون حجاب در جادهها رفتوآمد میکنند.
او میگوید حالا احساس میکند در این مبارزه تنها نیست.
به گفته او، مهم این است که اکنون میتواند بدون حجاب در خیابان راه برود و کسی کاری به او ندارد.
او معتقد است قدرت رژیم جمهوری اسلامی ایران در حال تضعیف است و اعتراضهای مردم، بهویژه زنان، نقش مهمی در این روند داشتهاند.
اوکراین
در اوکراین که بیش از چهار سال است جنگ با روسیه در آن جریان دارد، زنان از بزرگترین قربانیان جنگ هستند.
با وجود این، آنان نیز تسلیم نشدهاند و در دفاع از کشورشان در کنار مردان ایستادهاند.
«کاترینا زارمبو»، محقق، نویسنده و مادر چهار فرزند، اکنون داکتر میدان جنگ شده است.
او در آغاز جنگ در سال ۲۰۲۲ از اوکراین خارج شد، اما مدت کوتاهی بعد دوباره به عنوان امدادگر و نجاتدهنده به کشورش بازگشت.
امروز او در کنار نیروهای اردوی اوکراین کار میکند.
از همان ابتدا احساس میکردم جای من در جنگ است. در آغاز جنگ دخترم بسیار کوچک بود، اما وقتی دیدم زنان دیگر هم به نیروها کمک میکنند، فهمیدم راه دیگری ندارم.کاترینا
کاترینا به رادیو آزادی گفت:
«از همان ابتدا احساس میکردم جای من در جنگ است. در آغاز جنگ دخترم بسیار کوچک بود، اما وقتی دیدم زنان دیگر هم به نیروها کمک میکنند، فهمیدم راه دیگری ندارم.»
شوهر او نیز از اردوی اوکراین حمایت میکند، اما میگوید برای فرزندان بزرگترشان پذیرفتن بازگشت مادر به خط مقدم آسان نبود.
کاترینا میگوید معنای کاری که انجام میدهد بعدها روشن خواهد شد و کودکان باید نه با حرف، بلکه با عمل بزرگ شوند تا روزی این تصمیمها را درک کنند.
بر اساس گزارش مؤسسه تحقیقات صلح اسلو، در سال ۲۰۲۵ حدود ۶۷۶ میلیون زن در سراسر جهان در فاصله ۵۰ کیلومتری یک جنگ مرگبار زندگی میکردند.
بسیاری از زنان اوکراینی پس از آغاز جنگ به فعالیتهای بشردوستانه روی آوردهاند، از حقوق زنان حمایت کردهاند و با انتقال کودکان از این کشور مخالفت کردهاند.
آمار سال گذشته نشان میدهد که حدود ۷۰ هزار زن در نیروهای مسلح اوکراین خدمت میکنند.
کاترینا میگوید دیگر نمیتواند تصور کند که دوباره به نویسندگی برگردد.
او میگوید احتمالاً تا پایان عمر هم داکتر میدان جنگ، هم مادر و هم همسر باقی خواهد ماند.
او در کنار کار داکتری در خط مقدم، به صورت آنلاین نیز طب میخواند.
به مناسبت هشتم مارچ، روز جهانی زن، کاترینا و دیگر زنان فعال در گفتوگو با رادیو آزادی تأکید کردند که:
«مبارزه برای عدالت قربانی میخواهد.»