شب یلدا یا چله از جشنهای کهن فرهنگی آریایان است که بهعنوان آخرین شب خزان و آغاز زمستان در افغانستان، ایران، تاجکیستان، ازبکستان و سایر کشورها تجلیل میشود.
شب یلدا که طولانیترین شب سال هجری شمسی است با دورهمیهای خانوادهگی، جمع دوستانه با روشن کردن چراغ بر سفرۀ غذا، گذاشتن آب در ظرف پاک، آماده کردن غذاهای متنوع و میوههای تازه به رنگ سرخ چون انار و تربوز و خواندن شعر و غزل سحر میشود.
چراغ بهعنوان نماد نور و آب بهعنوان روشنایی و پاکیزگی بر میز و یا دسترخوان چیده میشود.
شماری از افغانها میگویند که هنوز هم این شب را با گردهماییهای کوچک و بزرگ جشن میگیرند.
مردم با گذاشتن میوه های رنگارنگ از جمله انار و تربوز در سفرهٔ خود گرد هم می آیند و شب یلدا را تجلیل می کنند
فرشته ابراهیمخیل یک تن از باشندهگان شهر کابل میگوید که در گذشته برنامههای فرهنگی، شعر و غزلخوانی در افغانستان برگزار میشد و در خانوادهها هم دلخوشی تجلیل از شب چله وجود داشت.
او میگوید امسال با جمع کوچک از دوستاناش آمادگی شب یلدا دارد:
"ما آمادهگی گرفتیم، بین دوستان به گونه خودمانی این شب را تجلیل میکنیم. چون این شب فرهنگی است باید تجلیل شود."
بلال یکی از باشندهگان ولایت بلخ افغانستان میگوید، شب یلدا یک شب فرهنگی است که باید از یک نسل به نسل دیگر منتقل شود، اما بهگفته او اکنون محدودیتهای موجود جلو تجلیل بسیاری از جشنهای فرهنگی را گرفته است:
"در خانواده ما همهساله از شب یلدا تجلیل میشود. امشب هم آمادهگی گرفتیم که دور یک سفره جمع شویم و خوشیهای مان را با هم تجلیل کنیم. امشب کیک، کلچه، انار و تربوز گرفتیم که این را تجلیل کنیم."
محمد از ولایت هرات نیز در باره تجلیل از این جشن فرهنگی در هرات میگوید:
"در هرات فامیلها از قدیم یلدا را تجلیل میکردند، اکنون هم تجلیل میکنند. حدود ۵۰ درصد مردم در داخل خانههای شان تجلیل میکنند و کسی به کسی کار ندارد."
شب یلدا و چله نماد از زایش خورشید و روشنی خوانده میشود.
غفور لیوال نویسنده و شاعر درباره تاریخ این شب میگوید که آریاییها این شب را بهعنوان زایش خورشید و روشنی جشن میگرفتند تا پس از آن زمستان پر از برکت برای زراعت و زندگیشان داشته باشند:
"چون شب یلدا را شب زایش دوباره خورشید مینامیدند و باور داشتند که بعد از شب چله روزها دراز میشود و کار، زراعت و مالداری بهتر میشود و آمد آمد بهار هم نزدیک میشود، آغاز زمستان را جشن میگرفتند."
غفور لیوال نویسنده و شاعر
شب یلدا بهعنوان یک جشن قدیمی در شعر شاعران هم جاریست.
خالده تحسین، شاعر و فعال فرهنگی میگوید که شب چله بهعنوان بخش مهم از فرهنگ کشور است که مردم تمام شب را بیدار میمانند و خانههای شان را به نماد پیروزی نور بر تاریکی، روشن نگه میدارند.
خانم تحسین درباره چگونگی این جشن فرهنگی در گذشته به رادیو آزادی میگوید:
"از گذشته شبهای زمستان شبهای بوده است که مردم گرد صندلی جمع میشدند، بزرگان قصه میکردند. شاهنامه فرودسی، غزل حافط، بوستان گلستان سعدی میخواندند که سراسر پند و اندرز بود و مردم از آن میآموختند و در زندگیشان تغییرات میآوردند. در کل یک مسئله فرهنگی بود که بعداً خوراکیها در آن اضافه شد."
اما پس از حاکمیت دوباره طالبان بر افغانستان، در بیش از دو سال گذشته در کنار دیگر محدودیتها، در تجلیل از جشنهای فرهنگی نیز تغییرات ایجاد شده و اکثریت اینگونه جشنها از جمله شب یلدا و یا چله رسماً تجلیل نمیشوند.
شب یلدا یا چله از سوی در ۲۹ نوامبر ۲۰۲۲ بهعنوان میراث فرهنگی غیرملموس مشترک افغانستان و ایران در ادارهٔ علمی و فرهنگی سازمان ملل متحد (یونسکو) ثبت شد.
بهگفته یونسکو، از شب یلدا بهعنوان هویت فرهنگی، طبیعت، احترام به زنان، مهماننوازی، تنوع فرهنگی و رسم صلح و همدیگر پذیری، بزرگداشت میشود.