در آستانه آغاز سال تعلیمی در ایران، نگرانی شماری از خانوادههای مهاجر افغان درباره ثبتنام فرزندانشان در مکاتب بیشتر شدهاست.
برخی از این خانوادهها میگویند مشکلات مربوط به اسناد اقامتی و روندهای اداری، ثبتنام کودکانشان را با دشواری روبهرو کرده و بیم آن دارند که فرزندانشان امسال نیز از مکتب باز بمانند.
نسرین، مادر سه فرزند و ساکن تهران، میگوید روزهای نزدیک به بازگشایی مکتب، به جای آمادهگی برای سال تعلیمی و خرید مواد درسی، با نگرانی و رفتوآمد میان مکتب و ادارهها سپری میشود.
شب و روز خانوادههای مهاجر افغان در ایران با نگرانی و رفتوآمد میان مکتب و ادارهها سپری میشود.
او میگوید بارها به مکتب مراجعه کرده، اما به دلیل تکمیل نبودن اسناد هنوز نتوانسته فرزندانش را ثبتنام کند.
نسرین میافزاید: "من امسال هم زیاد کوشش کردم که چند بار رفتم به مکتب بدبختانه که مدیر مکتب میگوید که شما برگه هولوگرامدار بیارید، یک معرفینامه است. تا به حال مؤفق نشدم که امسال من سه فرزندم را به مکتب شامل کنم و خاطرم جمع باشد که امسال مکتب خواهند رفت، با همین نگرانیها بسر میبریم، دیروز هم رفتم سفارت افغانستان «تحت کنترول طالبان» که میگفتند آنجا معرفینامه میدهد، هرچند که معرفینامه سال قبل آن را هم مکتب قبول نکرده بود، اما بازهم رفتم بگیرم که اگر نتیجه بدهد."
برای برخی خانوادهها، این نگرانی فقط مربوط به امسال نیست.
بنفشه احمدی یک مهاجر دیگر افغان در اصفهان میگوید با وجود پنج سال اقامت در ایران دخترش سال گذشته به دلیل نداشتن اسناد اقامت از مکتب بازماند و امسال نیز هنوز امکان ثبتنامش فراهم نشده و پسرش نیز به دلیل مشکلاتیکه در مکتب با آن روبهرو بوده، مکتب را ترک کردهاست.
آرشیف، یک مکتب مسدود شده دانشآموزان افغان در یزد ایران
بنفشه میگوید: "به ایران آمده ام، اما برایم خوشایند نیست. دختر ۱۴ سالهام سال قبل هم بخاطر نداشتن اسناد اقامت از مکتب بازماند و امسال هم که هنوز این اسناد را ندارد از ثبتنام در مکتب بازمانده است، پسر کلانم که ۱۶ ساله است از مکتب رفتن دلسرد شده میگوید که به افغانها الفاظ نامناسب استفاده میشود، دو سال میشود که کاملاً به مکتب نرفته است."
در کرمان نیز یک زن مهاجر افغان که نخواست نامش در گزارش گرفته شود، از تلاش نامؤفق خود برای ثبتنام سه فرزندش میگوید: "دو دخترم را به صنف آمادهگی قبل از مکتب و پسرم را میخواستم به صنف اول مکتب ثبتنام کنم، اما ما اینجا اسناد نداریم و کاملاً سرگردانی دیدم، زیاد تلاش کردم که آنان را در مکتب دولتی ثبتنام کنم، اما دیدم که امکان ندارد، همینطور ماندند."
روایت این مادران، تصویری از نگرانی خانوادههایی است که آغاز سال تعلیمی که در ایران از اول میزان ۱۴۰۵، برابر با ۲۳ سپتمبر ۲۰۲۶، آغاز میشود، برایشان به جای شروع یک فصل تازه آموزشی، با پرسشهای درباره مدارک و روند اداری گره خورده است.
روند ثبتنام فرزندان خانوادههای مهاجران افغان در مکاتب ایران پیچیدهتر شدهاست.
پس از تغییر مقررات اقامتی و بیاعتبار شدن برگههای سرشماری در اول حمل سال ۱۴۰۴ در ایران، روند ثبتنام فرزندان این خانوادههای افغان در مکاتب پیچیدهتر شدهاست.
بر اساس دستورالعمل امسال، دانشآموزان اتباع خارجی دارای مدارک معتبر باید برای ثبتنام در مکاتب دولتی ایران، معرفینامه معتبر از مراجع مربوط به امور اتباع و مهاجرین خارجی داشته باشند.
وزارت آموزشوپرورش ایران در مورد مقررات «ثبتنام دانشآموزان اتباع خارجی در مدارس ایران در سال «۱۴۰۵–۱۴۰۶» در اوایل سال ۱۴۰۵ در اعلامیهی گفته که مکاتب آن کشور مجاز نیستند دانشآموزان اتباع خارجی را بر اساس نامههای صادر شده از نهادهای غیر از اداره کل امور اتباع و مهاجرین خارجی یا دفاتر کفالت ثبتنام کنند.
در این حال تعداد دانش آموزان افغان ثبتنام شده امسال در مکاتب دولتی ایران مشخص نیست، اما کمیشنری عالی سازمان ملل متحد برای پناهندهگان (یو ان اچ سی آر) در ایران، سال قبل بر اساس معلومات وزارت آموزش و پرورش ایران در گزارشی گفته بود که حدود ۴۰۰ هزار کودک افغان و عراقی در سال تعلیمی «۱۴۰۴–۱۴۰۵» در مکاتب ابتدایی و متوسطه در این کشور ثبتنام شده بودند.
آرشیف، افزایش بازگشت مهاجران افغان از ایران پس از بیشتر شدن اقدامات حکومت این کشور برای اخراج آنان
«یو ان اچ سی آر» افزوده که بدتر شدن وضعیت اقتصادی مهاجران و سایر افغانهای که نیازمند حمایت بینالمللی هستند، همراه با کمبود ظرفیت ثبتنام در مکاتب و ایجاد الزامات جدید برای اسناد، دسترسی بسیاری از کودکان افغان به آموزش را دشوار کرده و در نتیجه، شمار قابلتوجهی از آنان از مکتب بازمانده یا ترک مکتب کردهاند.
این درحالیست که در دو سال گذشته، نزدیک به دو میلیون افغان از ایران به افغانستان بازگشته اند، تعدادی از این افراد بهدنبال اخراج از سوی آن کشور و تعداد دیگر تحت تأثیر تشدید محدودیتهای مهاجرتی، ایران را ترک کردهاند.
بر اساس گزارش کمیشنری عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندهگان «یو ان اچ سی آر» تا ۳۰ جون ۲۰۲۶، ایران میزبان حدود ۴.۴ میلیون افغان بوده که از این میان، حدود ۱.۴ میلیون نفر فاقد مدرک اقامتی اند.
تا ۳۰ جون ۲۰۲۶، ایران میزبان حدود ۴.۴ میلیون افغان بودهاست.
در این میان، برخی فعالان حوزه آموزش میگویند که مقامهای ایران در سالهای گذشته بر فراهم بودن زمینه آموزش برای کودکان افغان، حتی فاقدان مدارک اقامتی، تأکید کرده بودند، اما محدودیتهای امسال، پرسشهای درباره پایبندی ایران به تعهدات بینالمللی و قوانین داخلی این کشور مطرح کردهاست.
خوشحال روهی فعال حق آموزش به رادیو آزادی گفت که برای حل این مشکل، پیگیری جدی از مجاری دیپلوماتیک و نهادهای حقوق بشری و بینالمللی ضروری است: "از یک طرف، حاکمان فعلی افغانستان که ادعای روابط دوستانه با ایران دارند، باید این موضوع را جدی پیگیری کنند. از سوی دیگر، نمایندهگی دایمی افغانستان در ملل متحد و نهادهای حقوق بشری، بهویژه کمیته حقوق کودک، دفتر کمیشنری عالی حقوق بشر، یونیسف و دیدبان حقوق بشر، باید مشکلات آموزش کودکان افغان در ایران را پیگیری کنند. همچنان نهادهای مدنی و شخصیتهای تأثیرگذار افغان مقیم ایران باید این موضوع را با مراجع حقوقی و دولتی ایران مطرح و در این زمینه دادخواهی کنند."
آرشیف، افزایش بازگشت مهاجران افغان از ایران پس از بیشتر شدن اقدامات حکومت این کشور برای اخراج آنان
مسئولان سفارت افغانستان تحت کنترول طالبان در ایران به پرسشهای رادیو آزادی درباره مشکلات آموزشی کودکان مهاجر افغان، راههای حل این مشکلات و اقدامات این سفارت برای بهبود وضعیت آموزشی آنان پاسخ ندادند.
این سفارت، اما پیش از این درباره مشکلات و چالشهای کودکان مهاجر افغان در زمینههای مختلف، از جمله آموزش در آن کشور، با مسئولان صندوق کودکان سازمان ملل متحد (یونیسف) گفتوگو کرده و بر تلاش برای حل مشکلات آنان تأکید کردهاست.
بر اساس برخی گزارشها وزارت آموزش و پرورش ایران، در سالهای گذشته برای کودکان فاقد مدارک راهکارهای از جمله «برگه حمایت تحصیلی» برای دسترسی به آموزش در نظر گرفته بود.
با این حال، خانوادههای مهاجر افغان میگویند روند ثبتنام و دریافت مجوزهای لازم، برای آنان همچنان با دشواریهای زیادی همراه است و نگرانی از بازماندن فرزندانشان از مکتب ادامه دارد.
پشت این روند اداری، اما سرنوشت کودکانی قرار دارد که ماههاست منتظر روزی هستند که بکسشان را بردارند و بدون نگرانی راهی مکتب شوند.