۴۶ سال پیش، به تاریخ ششم جدی ۱۳۵۸، نیروهای شوروی سابق وارد افغانستان شدند؛ رویدادی که به کشتهشدن حفیظالله امین، رئیسجمهور وقت، انجامید و جنگی را آغاز کرد که میلیونها افغان را متأثر ساخت.
در پی این یورش و جنگهای خونین میان نیروهای شوروی و مجاهدین آن زمان، میلیونها افغان ناگزیر به ترک کشور شدند.
شماری از افغان ها به کشور های دیگر از جمله به پاکستان مهاجر شدند و سالهای طولانی را در آنجا سپری کردند؛ بهگونهای که نسل تازهای از آنان هرگز افغانستان را ندیده و در همان کشور میزبان تولد و بزرگ شدهاند.
حالا اما شماری از آنان که پس از اخراج از پاکستان به افغانستان بازگشته اند می گویند با مشکل بی سرپناهی، بیکاری و مشکلات اقتصادی روبر اند.
ثناگل یکی از مهاجرانی که حدود شش ماه پیش از پاکستان به افغانستان بازگشته، روز یکشنبه ۲۶ دلو در صحبت با رادیو آزادی گفت پدرش در زمان تهاجم شوروی سابق بازداشت شده بود و پس از آن خانوادهاش مجبور به ترک افغانستان شد.
او میگوید در پاکستان به دنیا آمد:
پدرم در زمان روسها در جهاد زندانی شده بود و بعد مهاجر شدیم و ما هم در همانجا به دنیا آمدیم
یک خواهرم را در بغل برده بودند و خواهر دیگرم کمی بزرگتر بود. بعد از آن چهار خواهر و ما شش برادر در پاکستان تولد شدیم. حالا که اینجا آمدهایم، هیچگونه سهولت برای ما وجود ندارد، سرپناه نداریم و در وضعیت بسیار بد بهسر میبریم."
عمر مهاجر برگشته دیگر نیز روایت مشابهی دارد. او میگوید پدرش آن زمان مجبور به ترک وطن شد و خانوادهاش به پاکستان مهاجر شد.
عمر ۲۷ ساله که در پاکستان متولد شده، میافزاید با شیوه زندگی در افغانستان چندان آشنایی ندارد:
"ما به پاکستان آمدیم. من و برادران و خواهران بزرگترم در کمپها تولد شدیم و حالا اولادهای خودم هم در پاکستان به دنیا آمدهاند. چهار ماه میشود که به وطن آمدهایم، اما اینجا هم مهاجر معلوم میشویم. در هیچ جایی کسی را نداریم و بعضیها بر ما میخندند که شما مهاجر بودید و مهاجر میمانید."
بیشتر این مهاجران که دارای کارت مهاجرت «پیاوآر» بودند، در سپتمبر ۲۰۲۵ با آغاز روند اخراج از سوی حکومت پاکستان مواجه شدند.
همزمان با موج گسترده مهاجرت پس از تهاجم نیروهای شوروی بر افغانستان، دهها کمپ مهاجرین افغان در پاکستان ایجاد شد؛ کمپهایی که بسیاری از آنها تا چندی پیش، پس از نزدیک به چهار دهه، همچنان پابرجا بودند و هزاران خانواده افغان در آن زندگی میکردند.
اما حکومت پاکستان به تاریخ ۲۵ سپتمبر سال گذشته در یک مکتوب رسمی هشدار داد که ۱۶ کمپ مهاجرین افغان در ایالتهای خیبرپختونخوا، کراچی و پنجاب مسدود خواهد شد و پس از آن نیز شماری دیگر از کمپها بر اساس فرمان این کشور بسته شد.
به گفته برخی مهاجران، در تعدادی از کمپهای که هنوز فعال است، خدمات ابتدایی از جمله برق، آب، مکاتب و مراکز صحی محدود یا مسدود شده است.
بریالی میاخیل، رئیس شورای مهاجرین افغان در خیبرپختونخوا که خود در ۱۷ سالگی پس از یورش شوروی به پاکستان مهاجر شده بود، میگوید ایجاد این کمپها در آن زمان پاسخی به موج مهاجرت افغانها بود، اما اکنون وضعیت مهاجران نسبت به گذشته دشوارتر شده است.
"وقتی مهاجر شدیم و اینجا آمدیم، کمیشنری و یواناچسیآر فعال بودند، کمپها ساخته شده بود، بعضی مردم برای خود خانه کرایی میگرفتند، کمک میشد، مواد خوراکی داده میشد و آزادی کار و زندگی وجود داشت. اما در یک شب مهاجر غیرقانونی خوانده شدیم. حالا این مهاجران فقط به امید خدا هستند. بعد از ۳۵ سال که برمیگردند، خانه و سرپناه ندارند، کار و روزگار ندارند و حتی با مردم و محیط اطراف آشنایی ندارند."
ذبیح الله مجاهد سخنگوی حکومت طالبان یکشنبه ۲۶ دلو در اعلامیه ای به مناسبت۳۷ مین سال روز خروج نیروهای اتحاد جماهیر شوروی سابق از افغانستان، آن را پر از افتخار و شکرگزاری خوانده است.
مجاهد در جدی ۱۴۰۰ به رادیو آزادی گفت که ۶ جدی، روز تهاجم شوروی سابق، یک روز سیاه در تاریخ افغانستان و آغاز چهل سال غمبار در این کشور بود. حکومت طالبان ۲۶ دلو را در افغانستان رخصتی عمومی اعلام کرده است.
اتحاد جماهیر شوروی سابق نیز نزدیک به ۱۵ هزار سرباز خود را در این جنگ از دست داد و این تهاجم در افغانستان افزون بر مهاجرت گسترده افغانها، جنگ های مرگباری را نیز در پی داشت.
دیدبان حقوق بشر در گزارشی در سال ۱۹۹۰ تعداد تلفات غیرنظامیان در پی این تهاجم در افغانستان را حدود یک میلیون نفر برآورد کرده است.