با آنکه این امر به باور برخیها نشانۀ احترام دانسته میشود، اما شماری از زنان و دختران میگویند که این میتواند بازتابی از محدودیت در به رسمیتشناختن هویت فردی زنان باشد.
صفیه، یکی از ساکنان کابل معتقد است که این نوع برخورد ریشه در باورهای سنتی و نگاه مردسالارانه دارد و هویت فردی زنان را نادیده میگیرد.
وقتی یک دختر و پسر ازدواج میکنند، پسر حیران میماند خانم خود را چگونه صدا کند؛ زیرا او هنوز اولاددار نشده که بخواهد بنام اولادش صدا کند.
"وقتی یک دختر و پسر ازدواج میکنند، پسر حیران میماند خانم خود را چگونه صدا کند؛ زیرا او هنوز اولاددار نشده که بخواهد بنام اولادش صدا کند و اگر نام خودش را بگیرد از طرف خانواده پسر یک نوع برخورد تند میشود. من با آنچه اکثراً مواجه شدهام، میگوید "هی" نمیگوید که خانم یا عزیزم از خجالت و از شرم یعنی این که اگر خانم خود را با احترام صدا کند به نظر خودش در برابر خانوادهاش یک قسم شرم است."
مرسل از هرات نیز از تجربه مشابه خود چنین میگوید:
"در فامیلهای خود دیدم مثلاً بچۀ کاکا، بچۀ ماما، بچه عمه که خانم خود را بنام مادر فرزندانشان صدا میکنند. مثلاً میگویند (مادر تمیم)، عنعنات و رواجهایی را که من تجربه آن را دارم برخی مردان میگویند اوشتکهایم/کودکانم، حتی نمیگویند که خانمم یا مادر اولادها، با همین مشکل روبهرو هستیم، اما بیشتر افراد تحصیلکرده و روشنفکر نام خانم خود را صدا میکنند."
در مقابل، شماری از شهروندان این کار را بخشی از سنتهای اجتماعی میدانند و میگویند که هدف آن بیاحترامی به زنان نیست، بلکه حفظ عرف و جلوگیری از حساسیتهای اجتماعی است.
طغیان، کارمند یک شفاخانه در ولایت سمنگان، هرچند نام نبردن زنان را موجه نمیداند، اما می گوید این مسئله در بیشتر مناطق افغانستان رایج است و به عنوان یک رفتار اجتماعی پذیرفته شده تلقی میشود.
خودم شخصاً از این که نام پسرم مصور است، همسرم را بنام مادر مصور صدا میزنم.
"در جامعۀ ما مردم ما چون مذهبی و سنتی هستند، معمولاً همسرشان را بنام مادر اولادها یا نام فرزندشان یاد میکنند. مثلا خودم شخصاً از این که نام پسرم مصور است، همسرم را بنام مادر مصور صدا میزنم، در شفاخانه که کار میکنم حتی بعضی وقتها از شوهران که نام زنانشان را میپرسیم، آنان میشرمند و نمیگویند. چندین مرد را که حتی خانمهایشان را میشناختیم پرسیدم، آنان به ما نام اشتباه غیر از نام اصلی زنانشان را گفتند، اما این یک فرهنگ نادرست و ناپسند است."
با این حال، فعالان حقوق زن معتقدند که این سنت هویت و جایگاه زنان را تضعیف میکند و به تقویت تبعیض جنسیتی منجر میشود.
ناهید مسعودی، یکی از این فعالان به رادیو آزادی گفت که اصلاح این فرهنگ باید از خانه و خانواده آغاز شود و با آموزش، آگاهیرسانی و تغییر باورهای مردسالارانه همراه باشد.
"در بیشتر مناطق تنها در مراسم عقد نکاح نام زن را ذکر میکنند و در بقیه موارد از نام زن انکار میکنند. این نباید ادامه یابد و هر زن دختر افغانستان به نام و هویت خودش ذکر شود تا هویت اصلی که همان نامش است از اجتماع و فضای عمومی محو نشود. ابتدا ما باید این کار را از خود، خانوادۀ خود و مبارزه علیۀ باورهای که زن را بعنوان یک شخصت وابسته نه مستقل شناسایی میکند، شروع کنیم."
برخی منتقدان میگویند که این رویکرد نه تنها در تعاملات روزمره، بلکه در بسیاری از کارتهای عروسی و اعلامیههای فاتحه نیز دیده میشود؛ به طوری که به جای نام عروس از عنوانهایی مانند "دختر خانواده" یا "عروس خانواده" استفاده میشود و معمولاً نام زن متوفی یا زنانی را که با فرد متوفی مرتبط هستند، مانند همسر، مادر، خواهر یا دختر ذکر نمیشود، به باور آنان، این رفتار هویت فردی زنان را در مهمترین رویدادهای زندگی، از ازدواج تا سوگواری، نادیده میگیرد.
در این حال، شماری از عالمان دین تأکید میکنند که رسم و رواجهای اجتماعی قابل بازنگری اند و از نگاه اسلامی، احترام به کرامت انسانی ایجاب میکند که نام زنان، همانند مردان، بهگونه آشکار در جامعه و مناسبات رسمی گفته و نوشته شود.
فضلالهادی وزین، یکی از این عالمان میگوید که نام بردن از زنان در اسلام هیچ مانع شرعی ندارد.
این که نام زن عیب باشد و یک نوع عار تلقی شود جز عادات جاهلیت و جز رسم و رواجهای نادرست در جامعه است.
"نام گرفتن زن چه دختر، چه خواهر، چه مادر و چه همسر نه تنها که در اسلام عیب نیست بلکه مطلوب است و باید مسلمان آنان را عملی کنند چه در گفتار یا نوشتار، این که نام زن عیب باشد و یک نوع عار تلقی شود جز عادات جاهلیت و جز رسم و رواجهای نادرست در جامعه است. نیاز است تا اهل علم و دانشمندان در این قسمت توجه بکنند که نام گرفته شود."
با وجود تأکید عالمان دین بر ضرورت نام بردن از زنان، این موضوع در افغانستان سالها مورد بحث بوده است.
حدود نُه سال پیش، کمپاینی تحت عنوان "نامم کجاست؟" در رسانههای اجتماعی راهاندازی شد و شماری از فعالان سیاسی، مدنی، هنرمندان و کاربران شبکههای اجتماعی با حمایت از آن نام مادران، همسران، خواهران و دختران خود را در صفحات اجتماعی منتشر کردند.
در ادامه این تلاشها، کمیتۀ قوانین کابینۀ افغانستان در جمهوری مخلوع نیز طرحی برای درج نام مادر در تذکرههای شهروندان ارائه کرد.
با این حال، پس از تحول سیاسی و به قدرت رسیدن مجدد طالبان، این بحث عملاً متوقف شد و در بخشهای از جامعه، نام بردن از زنان همچنان بهعنوان تابو باقی مانده است.