امروز به جایگاهی رسیدهایم که علاوه بر تأمین نیازهای داخلی خود، میتوانیم تجهیزات نظامی را برای متحدان و کشورهای دوست صادر کنیمسترجنرال محمد باقری
در ماه می ۲۰۲۲ میلادی سترجنرال محمد باقری لوی درستیز نیروهای مسلح ایران همراه با شیرعلی میرزا، وزیر دفاع تاجیکستان در یک محل نامعلوم در نزدیک شهر دوشنبه پایتخت این کشور، در مراسمی که برای اعلام یک پروژهٔ مهم جدید برگزار شده بود، عکس گرفتند.
به گفتهٔ آنها، این نخستین فابریکهٔ تولید طیارات بیپیلوت ایران در خارج از آن کشور بود، فابریکهای برای تولید طیارات شناسایی تاکتیکی نوع «ابابیل-۲» با برد حدود ۲۰۰ کیلومتر که کوچکتر و ارزانتر از طیارات نوع شاهد بود که به نمادی از صادرات نظامی ایران تبدیل شدهاست.
هیچیک از آن دو مقام اکنون در سمتهایشان نیستند. شیرعلی میرزا، وزیر دفاع تاجکستان، در یک تغییرات رهبری این کشور، در ماه جنوری سال گذشته تعویض شد.
سترجنرال محمد باقری نیز در جریان جنگ ۱۲ روزهٔ ایران و اسرائیل در جون سال گذشتۀ میلادی، در یک حملهٔ هوایی کشته شد. اما باقری در سال ۲۰۲۲، با شور و شوق از آیندهٔ روشن در پیشرو سخن میگفت. سترجنرال محمد باقری گفته بود:
«امروز به جایگاهی رسیدهایم که علاوه بر تأمین نیازهای داخلی خود، میتوانیم تجهیزات نظامی را برای متحدان و کشورهای دوست صادر کنیم، تا امنیت را تقویت نماییم.»
روز بعد، از این اظهارات امامعلی رحمان، رئیسجمهور تاجیکستان، با محمد باقری دیدار کرد و رسماً از «همکاری دفاعی و نظامی» میان دو کشور استقبال نمود. اما نزدیک به چهار سال بعد از آن، هنوز هم روشن نیست که آیا این فابریکه طیاره تولید میکند یا نه و اگر تولید میکند، این طیارات بیپیلوت به کجا میرود و چه کسانی از آنها استفاده میکنند.
آیا این فابریکه، اصلاً وجود دارد؟
وزارتهای دفاع، خارجه و صنایع تاجیکستان به پرسشهای بخش تاجیکستان رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی در این مورد پاسخ ندادند. اما دو مقام ارشد تاجیکستان در شهر دوشنبه، بهطور خصوصی گفته اند که این فابریکه هیچگاه افتتاح نشده است.
ایجاد یک فابریکهٔ تولید طیارات بیپیلوت مانند تولید نوشابۀ پپسیکولا نیستیک مقام ارشد تاجیکستان
یکی از آنها گفت:
«ایجاد یک فابریکهٔ تولید طیارات بیپیلوت مانند تولید نوشابۀ پپسیکولا نیست. من هزار درصد مطمئن هستم که همچو فابریکهای در تاجیکستان وجود ندارد.»
یک دیپلومات غربی مقیم دوشنبه که از گرفتن نامش خودداری کرد، نیز نظر مشابهی ابراز کرده، گفته است:
«ما در مقطعی در مورد این موضوع در خبرها خواندیم. ولی پس از آن، نه از طرف امریکاییها و نه از جانب خود ما هیچ چیزی در این مورد نشنیدیم. اگر همچو چیزی وجود میداشت، حتماً در مورد آن میپرسیدند و آن را بررسی میکردند. اما هیچ اتفاقی نیفتاده است.»
رسانههای ایرانی گزارش داده بودند که این تأسیسات، در حومهٔ شهر دوشنبه، موقعیت دارد. شماری از ناظران حدس زدهاند که ممکن است این فابریکه در نزدیک پایگاه هوایی «عینی» موقیعت داشته باشد. پایگاه هوایی «عینی» تأسیسات بزرگ نظامی در حومۀ پایتخت تاجیکستان، میزبان نیروهای این کشور و گاهی نیز میزبان نیروهای روسی است.
ایگور سِمیوُلوس، رئیس مرکز مطالعات شرقمیانه در شهر کییف پایتخت اوکراین، گفته که با استفاده از اطلاعات منبع باز (OSINT) تصاویر اقمار مصنوعی و سایر اطلاعات عمومی احتمالاً تولیدات همچو فابریکهای قابل تشخیص میبود.
سِمیوُلوس می گوید:
«اگر درمورد تولیدات فوقالعاده محرمانه صحبت کنیم، باور ندارم که با تواناییهای کنونی اطلاعات منبع باز، حفظ مطلق محرمانهگی ممکن باشد. این واقعیت که این طیارات در هیچ جا دیده نشده، به این معنی است که این پروژه میتواند کاملاً بهحیث یک نمایش یا تظاهر تفسیر شود.»
شاید مقامات تاجیکستان تصمیم گرفتند که زندگی خودرا پیچیده نسازندایگور سِمیوُلوس
اعلام ایجاد این فابریکه تنها چند ماه پس از آغاز یورش گستردهٔ روسیه بر اوکراین در فبروری ۲۰۲۲ صورت گرفت. در تابستان ۲۰۲۲، ایران به ارسال طیارات شاهد برای روسیه جهت استفاده در جنگ، شروع کرد.
سمیوُلوس باور دارد که در همچو زمینهای، با حساستر شدن موضوع طیارات ایرانی برای تاجیکستان جایی که همکاریهای نظامی با تهران یا مسکو میتواند باعث توجه بینالمللی، تحریمها و یا فشارهای دیپلوماتیک شود، شاید حکومت تاجیکستان تصمیم خودرا تغییر داده باشد.
سمیوُلوس می افزاید:
«شاید مقامات تاجیکستان تصمیم گرفتند که زندگی خودرا پیچیده نسازند و بهتدریج این روند را کند کرده، آن را کنار بگذارند.»
هیچ نشانهای در میان نیروهای روسی
مستقیمترین اظهار نظر رسمی حکومت تاجیکستان زمانی بود که وزارت امور خارجۀ آن کشور در ۳۰ اکتوبر ۲۰۲۲، در اعلامیهای گزارشهایی که گویا طیارات تولیدهشده در این کشور به روسیه برای استفاده در اوکراین ارسال میشود، را رد کرد.
این تشریفات و نمایشها روشی برای ایران است، تا بهگونهٔ نمادین در برابر انزوای بینالمللی واکنش نشان دهداریک لاب، استاد روابط بینالملل
در آن اعلامیه، وزارت امور خارجۀ تاجیکستان، وجود یا عدم وجود این فابریکه را تأیید یا رد نکرد، اما گفت که تاجیکستان «تجهیزات نظامی را به کشورهای ثالث صادر نمیکند.»
ایگور سِمیوُلوس، رئیس مرکز مطالعات شرقمیانه در شهر کییف پایتخت اوکراین، همچنین گفته که در میدانهای جنگ اوکراین نیز هیچ نشانهای از طیارات بیپیلوت نوع ابابیل ۲ دیده نشده است.
سِمیوُلوس می گوید:
« در واقع، ما هیچجایی طیارات بیپیلوت ابابیل ۲ را ندیدهایم. اگر در مورد جبههٔ روسیه - اوکراین صحبت کنیم، چنین طیاراتی دیده نشده، ارزیابی حجم تولید و فعالیت این فابریکه بسیار دشوار است.»
یکی از مقامات تاجیک که از افشای نامش خودداری کرده به بخش تاجیکستان رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی، گفت که همۀ مراسم افتتاح این فابریکۀ تولید طیارات بیپیلوت در سال ۲۰۲۲ تنها برای اهداف تبلیغاتی ایران سازماندهی شده بود. او درمورد اهداف مشخص این اقدام توضیحات بیشتر نداد.
اریک لاب، استاد روابط بینالملل در پوهنتون بینالمللی فلوریدا، به رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی، گفت که اگر مراسم افتتاح فابریکهٔ طیارات بیپیلوت در تاجیکستان تظاهر و ساختگی بوده باشد، احتمالاً هدف آن ارسال پیامهای سیاسی از سوی ایران بوده است.
اریک لاب می افزاید:
«این تشریفات و نمایشها روشی برای ایران است، تا بهگونهٔ نمادین در برابر انزوای بینالمللی واکنش نشان دهد؛ پیام بدهد که ایران آنطوری که به نظر میرسد منزوی نیست و حتی برای مشروعیت داخلی نیز این پیام را میدهد که رژیم ایران متحدان و شریکانی دارد.»