کبرا حیدری، یک دانشآموز محروم از آموزش در کابل است، او میگوید محرومیت از آموزش، تنها توقف درس و تحصیل نیست؛ بلکه به معنای از دست رفتن فرصتهایی است که میتوانست مسیر آینده او را تغییر دهد.
خیلی دشوار و دردناک است که آدمی باشید که هیچ کاری برای خودتان و جامعهتان انجام داده نتوانید
«هر شخص اگر از علم و دانش خوب برخوردار باشد، میتواند برای خود و جامعهاش خیلی کارها انجام بده که متأسفانه ما این چانس را نداریم ، واقعاً خیلی دشوار و دردناک است که آدمی باشید که هیچ کاری برای خودتان و جامعهتان انجام داده نتوانید.»
این تجربه تنها مربوط به دانشآموزان محروم از مکتب نیست؛ حدود بیش از یکسال پس از بسته شدن مکاتب بالاتر از صنف ششم، پوهنتون ها نیز بروی آنان بسته شد،دانشجویانی دختر از تأثیرات این وضعیت بر زندگی و آیندهشان میگویند.
فتانه محصل پیشین سمستر سوم فاکولته طب محروم از تحصیل ساکن ولایت غزنی، از سالهایی میگوید که به باور او با انتظار و از دست رفتن فرصتها سپری شده است.
او آموزش را نه فقط بدست آوردن سند تحصیلی، بلکه ابزاری برای ساختن آینده، رسیدن به استقلال و کمک به دیگران میداند.
«اگر بخواهم برای این چهار سال نامی بگذارم، آن را سالهای اجبار و انتظار و از دست رفتن فرصتها مینامم،این سال های بود که آرزوها،برنامه ها و آینده هزاران دختر را نابود کرد،اکنون شاید در رشته تخصصی خود مشغول کار می بودم و به جامعه خدمت می کردم؛ اما متاسفانه مسیر علمی ام در نیمه راه متوقف شد، برای من تحصیل تنها بدست آوردن یک مدرک نبود؛ آموزش وسیلهای برای رشد فردی، استقلال، خدمت و ساختن آینده است.»
این دختران خواستار بازگشایی دوباره مراکز آموزشی به روی دختران برای تکمیل تحصیلات و ایفای نقش در توسعه کشور هستند.
این در حالی است که حکومت طالبان پس از بازگشت به قدرت در۲۴ اسد ۱۴۰۰ (۱۵ اگست ۲۰۲۱) نخست مکاتب بالاتر از صنف ششم مکتب بروی دختران بست و سپس در ماه قوس ۱۴۰۱ تحصیل آنان در پوهنتونها را نیز ممنوع کرد و در ماه قوس سال ۱۴۰۳ دختران را از تحصیل در انستیتوتهای طبی در افغانستان هم محروم ساخت.
سازمان علمی، فرهنگی و آموزشی ملل متحد( یونسکو) در ماه اگست ۲۰۲۵ گفت که، نزدیک به ۲.۲ میلیون دختر در افغانستان از ادامه آموزش پس از دوره ابتدایی محروم شدهاند و افغانستان تنها کشور جهان است که آموزش متوسطه و عالی برای دختران و زنان در آن ممنوع است.
ذبیحالله مجاهد، سخنگوی حکومت طالبان، به تماسهای رادیو آزادی درباره زمان بازگشایی مکاتب و پوهنتونها به روی دختران پاسخ نداد؛اما مقامهای طالبان پیش از این، لغو این محدودیتها را به دستور ثانوی رهبر این حکومت مرتبط دانسته گفته اند که پس از فراهم شدن زمینههای لازم، دختران دوباره اجازه رفتن به مکتب و پوهنتون را خواهند یافت؛ اما این وعدهها تاکنون عملی نشده و محدودیتهای آموزشی برای دختران همچنان ادامه دارد.
در کنار ممنوعیت آموزش دختران بالاتر از صنف ششم،محدودیتها بر کار زنان نیز زندگی و وضعیت اقتصادی برخی از خانوادهها به ویژه خانواده های را که زنان سرپرست آن اند تحت تأثیر قرار داده است.
زنی در هرات که نخواست نامش در گزارش ذکر شود و سرپرستی چهار فرزند زیر ۱۸ سال خود را بر عهده دارد، میگوید پس از اعمال محدودیتهای طالبان بر کار زنان، وظیفه اش را در یکی از ادارات دولتی از دست داده است.
اکثریت زنانی که کار ندارند حاضرند که خیرات و زکات بخورند پنج سال میشود که همه بیکار هستیم
«من نانآور خانه خود هستم و این برایم بسیار دشوار است، زنان دیگر نیز همین وضعیت را دارند، اکثریت زنانی که کار ندارند حاضرند که خیرات و زکات بخورند پنج سال میشود که همه بیکار هستیم، عاید و درآمد نداریم.»
همچنان یک زن کارمند پیشین یک نهاد غیر دولتی در کابل که به دلیل حساسیت موضوع نخواست نامش در گزارش ذکر شود نیز می گوید:
«مثل این که در یک دریا در حال غرق شدن هستم که به هر سو دست و پا می زنم هیچ کس نیست که دست ما را بگیرد، ما بسیار آسیب دیده ایم ،در هر کشور یک تحول سیاسی می آید اما طالب چرا خانم ها را از کار منع کرد، همان دفاتر و موسسات خارجی نیز فعالیت های خود را به واسطه زنان پیش می بردند.»
این درحالیست که بخش زنان سازمان ملل متحد و گروه کاری «جنسیت در اقدامهای بشردوستانه» گفته اند که به دلیل بحران حقوق زنان و وضعیت وخیم بشردوستانه در افغانستان، نزدیک به ۱۱ میلیون زن و دختر به کمکهای فوری نیاز دارند.
بر اساس گزارش ماه اپریل این نهادها، بیکاری یا فقر مشکل اصلی ۸۳ درصد خانوادههای بوده است که تحت سرپرستی زنان قرار دارند و حدود ۴۳ درصد این خانوادهها در سال ۲۰۲۵، با بحران معیشتی روبهرو بودهاند.
حکومت طالبان پس از بازگشت به قدرت در اگست ۲۰۲۱، محدودیتهای گستردهای بر کار زنان در بسیاری از ادارههای دولتی وضع کرد. در سال ۲۰۲۲، کار زنان در تمامی ادارههای غیر دولتی و در سال ۲۰۲۳ کار زنان افغان در ادارههای مربوط به سازمان ملل متحد نیز ممنوع شد و سه ماه پس از آن، زنان از فعالیت در تمامی آرایشگاه های زنانه منع شدند.
در کنار ممنوعیت آموزش دختران و محدودیتهای کاری زنان، در سالهای گذشته محدودیتهای دیگری نیز بر زندگی اجتماعی زنان در افغانستان وضع شده که شامل محدود شدن آزادی رفتوآمد، نیاز به همراهی محرم در برخی سفرها، محدودیت حضور زنان در حمام های زنانه، تفریحگاهها، ورزشگاهها و شماری از مکانهای عمومی بوده است.
این محدودیتها در سال های گذشته با واکنش گسترده کشورهای مختلف، سازمان ملل متحد و نهادهای حقوق بشری روبهرو شده است.
ایالات متحده، اتحادیه اروپا، بریتانیا، کانادا و شماری دیگر از کشورها خواستار لغو ممنوعیت آموزش دختران و محدودیتهای کاری زنان شدهاند.
موضوع حقوق زنان در افغانستان، همچنان بارها در نشستهای سازمان ملل متحد و شورای حقوق بشر مطرح و محکوم شده و این نهادها تأکید کردهاند که این محدودیتها پیامدهای جدی بر زندگی زنان و روند توسعه افغانستان دارد.
حکومت طالبان، اما ادعا می کند که حقوق زنان در چارچوب شریعت اسلام در افغانستان تأمین است و در پنج سال گذشته به درخواستهای داخلی و بینالمللی برای لغو محدودیتهای آموزشی و کاری زنان و دختران پاسخ مثبت نداده و آن را مسئله داخلی افغانستان خوانده است.
در این حال، فرح مصطفوی پژوهشگر حقوق بشر، معتقد است که تداوم محدودیتهای اعمالشده بر زنان و دختران، بر وضعیت اجتماعی و آینده افغانستان تأثیر خواهد گذاشت.
تداوم این وضعیت افغانستان را بیش از پیش در انزوای جهانی قرار می دهد
«تداوم این وضعیت افغانستان را بیش از پیش در انزوای جهانی قرار می دهد، بحران انسانی را بیشتر می کند،افراط گرایی و فروپاشی اجتماعی به میان می آید،جامعه که زنان آن از حق آموزش،کار و حضور محروم باشند هرگز به صلح ،ثبات و توسعه نمی رسد.»
دیدبان حقوق بشر در گزارشی به تاریخ ۳ اگست زیر عنوان «افغانستان: تعرض طالبان به حقوق پس از پنج سال تشدید شده است» گفت که حکومت طالبان محدودیتهای گسترده و سیستماتیکی بر حقوق زنان و دختران اعمال کردهاست.
این سازمان افزوده که این محدودیتها « بخشی از تلاش برای کنترول اجتماعی و جلوگیری از مخالفتها است.»
در این گزارش به نقل از فرشته عباسی پژوهشگر افغانستان در دیدبان حقوق بشر آمده که«پنجمین سالگرد بازگشت طالبان به قدرت، یادآور هزینههای سنگین ناشی از نبود پاسخگویی است. حکومتها باید فراتر از ابراز نگرانی عمل کنند و برای عدالت در برابر جرایم جدی در افغانستان، از جمله جرم علیه بشریت در قالب تبعیض جنسیتی، تلاش کنند.»
حکومت طالبان به این گزارش واکنش نشان نداده است؛ اما مقامهای طالبان پیش از این گزارشهای مشابه را رد کرده و آنها را توطئه علیه حکومت خود خواندهاند.
صندوق حمایت از کودکان سازمان ملل متحد «یونیسف» در ماه می هشدار داد که ادامه محدودیتها بر آموزش دختران و کار زنان در افغانستان، تا سال ۲۰۳۰ میتواند باعث از دست رفتن بیش از ۲۵ هزار معلم و کارمند صحی زن شود.
بر اساس گزارش این نهاد حضور زنان در خدمات ملکی افغانستان بین سالهای ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵ از ۲۱ درصد به ۱۷.۷ درصد کاهش یافته، (یونیسف) گفته که محدودیتهای اعمال شده پس از بازگشت طالبان تا کنون دستکم یک میلیون دختر را تحت تأثیر قرار داده و سالانه ۸۴ میلیون دالر زیان اقتصادی به افغانستان وارد میکند.
با این حال کبرا حیدری دانش آموزش محروم از آموزش، به امید به روزی که هیچ دختری از حق آموزش محروم نباشد، میگوید:«امیدوار هستم که هیچ دختری چنین تجربهای را در زندگی خود نداشته باشد؛ محروم شدن از آموزش تجربهای بسیار تلخ و امتحان دردناک زندگی است.»
