گزارش تازۀ بانک جهانی نشان میدهد که پس از بسته شدن گذرگاهها با پاکستان در اکتوبر ۲۰۲۵، افغانستان توانسته است بخش عمده واردات خود را از مسیرهای ایران و آسیای مرکزی تأمین کند، اما صادرات این کشور، بهویژه محصولات تازۀ زراعتی، با کاهش چشمگیری روبهرو شدهاست.
بر اساس گزارش «بهروزرسانی توسعه افغانستان» بانک جهانی که در ۱۸ نوامبر منتشر شد، واردات افغانستان در فاصله اپریل تا سپتمبر ۲۰۲۶ به ۶.۶ میلیارد دالر رسید که در مقایسه با دوره مشابه سال قبل، ۲.۲ درصد افزایش را نشان میدهد.
در همین مدت، صادرات با کاهش ۱۵.۱ درصدی به ۶۶۷ میلیون دالر رسید.
بسته شدن گذرگاهها با پاکستان مسیرهای تجاری افغانستان را بهطور چشمگیری تغییر دادهاست.
سهم پاکستان از واردات افغانستان از ۲۰.۱ درصد به ۰.۳ درصد کاهش یافته و در مقابل، کشورهای آسیای میانه و ایران به مسیرهای اصلی تأمین کالا تبدیل شدهاند.
اکنون حدود ۹۷ درصد واردات افغانستان از این دو محور انجام میشود.
بسته شدن گذرگاهها با پاکستان مسیرهای تجاری افغانستان را بهطور چشمگیری تغییر دادهاست.
با این حال، استفاده از مسیرهای جایگزین بدون هزینه نبودهاست.
طولانیتر شدن مسیرها و محدودیت ظرفیت گذرگاهها و خطوط انتقال، هزینه حملونقل را افزایش دادهاست.
خانجان الکوزی، مشاور اتاق تجارت و سرمایهگذاری افغانستان، به رادیو آزادی گفت که افغانستان بیشتر میوههای تازه صادر میکند و از این ناحیه زیان زیادی دیدهاست: "هم ما زیان کردیم و هم پاکستان. صادرات افغانستان ۱۵ درصد کاهش یافته است. پس از بسته شدن مرز با پاکستان، کالاهای ما از طریق ایران و کشورهای آسیای مرکزی به روسیه، ترکیه و چین صادر میشوند، اما صادرات از مسیر پاکستان آسانتر بود و اکنون چنین امکانی وجود ندارد. حالا قیمت میوه و سبزیجات در بازار افغانستان کاهش یافته است. پاکستان نیز از بسته ماندن مرزها متضرر شدهاست. امیدواریم حکومتهای دو کشور به این موضوع توجه کنند و برای یافتن راهحل اقدام کنند."
آقای الکوزی افزود که اگر این وضعیت ادامه پیدا کند، تجارت و مردم هر دو کشور زیان بیشتری خواهند دید.
الکوزی میافزاید که کاهش قیمت میوه و سبزیجات در بازار افغانستان و آسیب دیدن تجارت پاکستان، نشاندهنده پیامدهای دوطرفه بسته ماندن گذرگاهها است.
او از حکومتهای دو کشور میخواهد برای یافتن راهحل اقدام کنند.
آرشیف، کاروان اموال صادراتی که اجازه رفتن به افغانستان را نداشته و در گذرگاه چمن-سپین بولدک متوقف شدهاست.
بانک جهانی هشدار میدهد که هر گونه اختلال در مسیرهای ایران یا گذرگاههای شمالی میتواند تأمین مواد غذایی، سوخت و کود کیمیاوی را با مشکل روبهرو کند.
پاکستان پیش از بسته شدن گذرگاهها، یکی از مهمترین بازارها و مسیرهای صادراتی افغانستان بود.
به گزارش بانک جهانی، در نیمه نخست سال مالی ۲۰۲۵، حدود ۴۳.۷ درصد صادرات افغانستان، به ارزش ۳۴۴ میلیون دالر، به پاکستان یا از طریق این کشور انجام میشد.
این کالاها عمدتاً شامل میوه و سبزیجات تازه، زغال سنگ و پنبه بودند.
پس از بسته شدن این مسیر، حدود ۴۹۰ هزار تن محصولات تازه افغانستان در شش ماه نخست سال مالی ۲۰۲۶ بازار فروش خود را از دست دادند.
مسیرهای جایگزین تنها توانستند حدود ۹ درصد از کاهش حجم صادرات میوه تازه را جبران کنند و برای صادرات سبزیجات نیز جایگزین مؤثری فراهم نشد.
از سوی دیگر، پیش از این رئیس اتاق تجارت و صنایع خیبرپختونخوا گفته بود که تاجران پاکستانی در این مدت حدود ۲.۵ میلیارد دالر در بخش صادرات و واردات زیان دیدهاند.
در کنار کاهش صادرات، نابرابری میان واردات و صادرات نیز یکی از چالشهای اساسی اقتصاد افغانستان است.
بر اساس گزارش بانک جهانی، ارزش واردات کالایی این کشور حدود هشت برابر صادرات آن است.
آرشیف، کاروانهای اموال تجاری صادراتی و وارداتی افغانستان و پاکستان
این شکاف از طریق کمکهای خارجی، حوالههای مالی و سایر انتقالات تأمین میشود.
بانک جهانی برای کاهش آسیبپذیری تجارت افغانستان، بر گسترش مسیرهای تجاری، تسهیل ترانزیت از طریق کشورهای آسیای مرکزی و سرمایهگذاری در مسیرهای شمالی و غربی تأکید میکند.
ایجاد ذخایر احتیاطی گندم، سوخت و کود کیمیاوی و کاهش هزینههای حملونقل و عبور از مرزها نیز از پیشنهادهای این نهاد است.
حمایت از دسترسی دهقانان به تخم اصلاح شده و کود، بهبود سیستمهای آبیاری، سرمایهگذاری در طرحهای اشتغالزا و فراهم کردن زمینه آموزش و کار برای زنان، از دیگر پیشنهادهای بانک جهانی است.
بانک جهانی بازگشایی گذرگاهها با پاکستان را فرصتی برای احیای صادرات میوه و سبزیجات تازه و زغال سنگ افغانستان میداند، اقدامیکه میتواند هزینه انتقال واردات را نیز کاهش دهد و عواید گمرکی را افزایش دهد.
یافتههای گزارش بانک جهانی نشان میدهد که افغانستان تا حد زیادی توانسته مسیرهای وارداتی خود را تغییر دهد، اما جایگزین کردن بازار پاکستان برای صادرات، به ویژه محصولات تازه و فاسد شدنی، دشوارتر بودهاست.