حتی اگر تنگه هرمز دوباره هم باز شود، تصویر آن برای سالها، آسیب دیده استدوسیم ساتپایف، رئیس گروه ارزیابی خطر
تجارت کشورهای یوروآسیا بهطور فزاینده به مسیرهای بدیل زمینی سوق داده میشود، اهمیت مسیر ترانسکسپین، که به نام «دهلیز وسطی» هم شناخته میشود، بهحیث یک مسیر کلیدی تنوع در لوژستیک یورو آسیا در حال برجستهشدن است.
«دهلیز وسطی» که رسماً «مسیر بینالمللی ترانسپورت ترانسکسپین» نامیده میشود؛ یک مسیر تجارتی و ترانسپورت به سرعت در حال رشد است که آسیا و اروپا را از طریق مرکز یوروآسیا با هم وصل میکند. این مسیر از چین آغاز شده، با عبور از آسیای میانه، بحیرۀ کسپین، قفقاز و ترکیه به اروپا می انجامد.
بانک جهانی در سال ۲۰۲۳ میلادی «دهلیز وسطی» را بهحیث مسیری دارای اهمیت ستراتیژیک، ولی با محدودیتهای ساختاری توصیف کرده بود. در حالیکه تغییرات جیوپولیتیک منطقه که تا حدی ناشی از جنگ روسیه در اوکراین است، تقاضاها برای مسیرهای بدیل را افزایش داده، بانک جهانی تأکید می کند که پایداری درازمدت «دهلیز وسطی» نیازمند به سرمایهگذاریهای هماهنگ، رفع مشکلات زیربنایی و بهبود روندهای گمرکی و ترانسپورتی فراسرحدی است.
برای رفع این موانع، بانک جهانی و شرکاین آنآن در ۱۴–۱۵ اپریل سالجاری، ۳.۳ میلیارد دالر را برای تقویت حلقات کلیدی ناتمام در امتداد «دهلیز وسطی» تعهد کردند؛ که از جمله ۱.۹ میلیارد دالر آن برای پروژۀ خط آهن شمال استانبول در ترکیه و ۱.۴ میلیارد دالر هم برای بازسازی شاهراه کاراگندی–ژِزکازگان در قزاقستان، اختصاص داده شده است.
به احتمال زیاد «حق بیمۀ خطر» در قیم نفت و کودهای نایتروجنی گنجانیده خواهد شددوسیم ساتپایف
جودت یلماز، معاون رئیسجمهور ترکیه، در نشستی در شهر آستانه در مورد اهمیت این سرمایهگذاریها گفت: «دهلیز شمالی [از طریق روسیه] به دلیل تنشهای جیوپولیتیک غیرقابل پیشبینی شده است. مسیر جنوبی نیز به حداکثر ظرفیت آن رسیده است. این وضعیت باعث شده که دهلیز وسطی نه یک گزینۀ بدیل، بلکه یک انتخاب اجباری باشد.»
دوسیم ساتپایف، رئیس"گروه ارزیابی خطر" در شهر آلماتا، نهادی مستقلی که خطرات سیاسی، فساد و روندهای سیاست خارجی در منطقه را تحلیل و ارزیابی میکند، میگوید که جنگ روسیه در اوکراین و تحریمهای ناشی از آن، وابستگیهای جهانی به گذرگاههای بحری مانند تنگۀ هرمز را بیشتر ساخته است. اما بحران کنونی میتواند، پیامدهای درازمدت برای تجارت جهانی داشته باشد.
ساتپایف گفت: «حتی اگر تنگه هرمز دوباره هم باز شود، به باور من تصویر آن بهحیث یک مسیر پایدار ترانسپورتی و لوژستیک برای سالها، اگر نه بهطور دایمی، آسیب دیده است. این امر در مورد این تصور که کشورهای خلیج فارس و شرقمیانه میتوانند تأمین پایدار انرژی و سایر کالاها را از طریق تنگه هرمز تضمین کنند، نیز صدق میکند.»
حدود ۲۵ تا ۳۵ درصد عرضۀ جهانی کودهای نایتروجنی از تنگۀ هرمز عبور میکنددوسیم ساتپایف
دوسیم ساتپایف می افزاید که در حال حاضر عدم اطمینان نیز بر قیمتگذاری جهانی و رفتار تجارتی تأثیر گذاشته و به احتمال زیاد «حق بیمۀ خطر» در قیم نفت و کودهای نایتروجنی گنجانیده خواهد شد:
«حدود ۲۵ تا ۳۵ درصد عرضۀ جهانی کودهای نایتروجنی از تنگۀ هرمز عبور میکند، این امر بهطور ناگزیر در قیمت نهایی منعکس خواهد شد. بنابراین، صرفنظر از چگونگی تحول اوضاع، بسیاری از کشورها به دنبال تنوعبخشیدن مسیرهای ترانسپورتی خواهند بود. به احتمال زیاد این بیثباتی برای مدت طولانی ادامه خواهد یافت که به معنی بالا ماندن سطح خطرات است و این برای تجارت بد است، زیرا تجارت به پیشبینیپذیری نیاز دارد.»
منطقهای در میان آشوب جیوپولیتیک
دوسیم ساتپایف، رئیس گروه ارزیابی خطر در آلماتا میگوید: «یکی از عوامل کلیدی جذابیت روبهرشد «دهلیز وسطی» ثبات نسبی مناطقی است که این مسیر از آن عبور میکند که با وجود درگیریهای اطراف، آسیای مرکزی و قفقاز «در شرایط آشوب جیوپولیتیک، ثبات خود را نشان دادهاند.»
ساتپایف می افزاید: «این موضوع علاقه به این منطقه را بهحیث یک بستر برای پروژههای ترانسپورتی و لوژستیکی افزایش داده و در نتیجه، جایگاه این منطقه در سطح جهانی ارتقا یافته است.»
او می گوید که «دهلیز وسطی» برای همه بهجز روسیه مناسب است:
«ما میبینیم که بازیگران بزرگ جیوپولیتیک تلاش دارند که موقعیت خود را در منطقه، بهویژه در حوزههای اقتصادی و ترانسپورتی-لوژستیکی، تقویت کنند. چین و اتحادیۀ اروپا بهطور خاص فعال هستند.»
ساتپایف افزود: «نشست سمرقند در سال گذشته، علاقه اتحادیۀ اروپا را به توسعۀ دهلیز وسطی از جمله سرمایهگذاری در مراکز (هابهای ترانسپورتی) پیرامون بحیرۀ کسپین نشان داد. ایالات متحدۀ امریکا نیز علاقهمند است، زیرا به دنبال دسترسی به مواد حیاتی و فلزات نادر در آسیای میانه است.»
بسیار زود است که انتظار داشته باشیم، دهلیز وسطی بتواند همۀ حجم تجارت را جذب کندتیمور عمروف
با این حال، شماری از تحلیلگران هشدار می دهند که «دهلیز وسطی» هنوز قادر نیست که بهطور کامل جایگزین مسیرهای تجارتی موجود، بهویژه مسیر زمینی شمالی از طریق روسیه شود.
تیمور عمروف، تحلیلگر آسیای میانه در بنیاد کارنیگی برای صلح بینالمللی مستقر در امریکا میگوید که با وجود تأکید روزافزون روایتهای جیوپولیتیک بر تنوعبخشی، واقعیتهای فزیکی و لوژستیکی تجارت، هنوز محدودیتهای آشکاری را ایجاد میکند:
«دهلیز وسطی» هرچند جالب، بالقوه و بلندپروازانه به نظر برسد، اما هنوز به سطحی از توسعه نرسیده که بتواند انتقالات شمالی از طریق روسیه را جایگزین شود. مسئله کمبود علاقه نیست، بلکه این واقعیت ساده است که در حال حاضر از نظر تخنیکی ممکن نیست که همۀ جریان انتقال کالاها و منابع انرژی به این مسیر منتقل شود.»
عمروف می افزاید که این محدودیت ساختاری تنها مربوط به کمبود زیربناها نیست، بلکه به زمان و مقیاس نیز ارتباط دارد:
«از دید عملی، هنوز بسیار زود است که انتظار داشته باشیم، دهلیز وسطی بتواند همۀ حجم تجارت را جذب کند. این امر به سرمایهگذاری دوامدار، هماهنگی میان چندین کشور و سالها توسعه نیاز دارد تا بتواند در مقیاس با مسیرهای تثبیتشدۀ شمالی عمل کند.»
دهلیز وسطی برای قزاقستان چه معنی دارد؟
اهمیت پروژۀ شاهراه«دهلیز وسطی» مورد حمایت بانک جهانی برای قزاقستان، فراتر از تأمین مالی یک زیربنا است. این پروژه نشاندهندۀ نقش روبهرشد قزاقستان بهحیث یک مرکز ترانزیتی کلیدی در چشمانداز در حال تحول لوژستیک یورو آسیا است؛ چشماندازی که نه تنها با جغرافیا، بلکه با مسایل جیوپولیتیک، تنوعبخشی و جستجوی مسیرهای تجارتی مقاوم تعریف میشود.
دوسیم ساتپایف، رئیس گروۀ ارزیابی خطر در آلماتا، میگوید اگر حکومتهای آسیای میانه بتوانند، این روند را بهگونه مؤثر مدیریت کنند، سرمایهگذاری در «دهلیز وسطی» میتواند به منافع قابل لمس برای مردم عادی نیز منجر شود:
«زیربناهایی مانند خطوط راهآهن و شاهراهها، بهویژه با توجه به وسعت قزاقستان، میتواند برخی مناطق اقتصادی ضعیف این کشور را احیا کند. از دیدگاه اعمار هوتلها، تانکهای تیل، خدمات و زیربناهای حفظ و مراقبت، این امر میتواند تاثیرات چندبرابر را ایجاد کند و به همچو مناطق زندگی دوباره ببخشد.»
ساتپایف افزود که این ظرفیت خودبخود تحقق نمییابد و به کیفیت مدیریت و تطبیق آن بستگی دارد:
« اگر این پروژهها تحت نظارت سرمایهگذاران و نهادهای بینالمللی تأمینکنندۀ مالی تطبیق شوند، امید است که تا حدی به بهبود سطح زندگی شهروندان کشورهای ما نیز کمک کند. »
«دهلیز وسطی» که بهطور رسمی «مسیر بینالمللی ترانسپورت ترانسکسپین» نام دارد، در سال ۲۰۱۴ میلادی توسط قزاقستان، آذربایجان و گرجستان ایجاد شد تا چین و اروپا را از طریق آسیای مرکزی، بحیرۀ کسپین، قفقاز جنوبی و سپس از طریق ترکیه با هم وصل کند. این مسیر در مقایسه با مسیر شمالی تحت رهبری روسیه، از سالها در درجه دوم قرار داشت.
«دهلیز وسطی» توسط مجموعهای از نهادهای مالی مانند بانک جهانی، بانک اروپایی بازسازی و توسعه، و بانک توسعۀ آسیایی، در کنار سایر ابتکارات مالی اتحادیۀ اروپا و سرمایهگذاریهای عمدۀ دولتی از سوی قزاقستان، آذربایجان، گرجستان و ترکیه حمایت میشود و چین از طریق ابتکار «یک کمربند، یک راه» نقش محرک اصلی تجارت را ایفا میکند.