هر کسی که به جای خامنهای انتخاب شود، تنها بر اساس یک معیار برگزیده خواهد شد، یعنی "مصلحت سیاسیالکس واتانکا
این موضوع تنها یک بار پیش از این اتفاق افتاده است؛ در سال ۱۹۸۹ میلادی، زمانی که مرگ آیت الله روح الله خمینی بنیانگذار جمهوری اسلامی، راه را برای به قدرت رسیدن آیت الله خامنهای هموار ساخت.
در حالیکه آیت الله خمینی به مرگ طبیعی درگذشت، اما خامنهای در نخستین روز یک کمپاین نظامی مشترک ایالات متحدۀ امریکا و اسرائیل علیه ایران در ۲۸ فبروری ۲۰۲۶ کشته شد. اکنون مجلس ۸۸ نفری"خبرگان" باید بهطور محرمانه گردهم آید و جانشین خامنهای را انتخاب کند.
الکس واتانکا، رئیس برنامۀ ایران در انستیتوت شرق میانه در واشنگتن، به رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی گفت:
«هر کسی که به جای خامنهای انتخاب شود، تنها بر اساس یک معیار برگزیده خواهد شد، یعنی "مصلحت سیاسی. »
به گفته واتانکا،، امروز مجلس"خبرگان" بیشتر به یک نهاد «مهر تأییدکننده» تبدیل شده و روند انتخاب بیشتر بر اساس شرایط موجود، تا آمادهسازی قبلی افراد، پیش خواهد رفت.
براساس مرکز خبر رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی در طول سالها نامهای زیادی به حیث جانشین احتمالی خامنهای مطرح شدهاست، اما در حال حاضر سه تن بیشتر از دیگران به حیث نامزدهای پیشتاز شناخته میشوند.
مجتبی خامنهای: گزینهٔ خانوادگی
انتخاب پسر به جای پدر از نظر ظاهری بسیار شبیه به نظام سلطنتی به نظر میرسدفرزان ثابت
مجتبی خامنهای ۵۶ ساله پسر دوم علی خامنهای رهبر ارشد سابق ایران، مدتهاست که به حیث «نگهبان دروازه» توصیف میشود.
با آنکه مجتبی هرگز کدام مقام رسمی دولتی نداشته است، اما در دو دهۀ گذشته در مرکز "بیت رهبری" دفتر پدرش فعالیت داشت و میان روحانیون وسپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران هماهنگی ایجاد میکرد.
گفته میشود که سپاه پاسداران از مجتبی خامنهای حمایت میکند و انتخاب او به معنی ادامۀ کامل وضعیت فعلی خواهد بود. حامیان مجتبی میگویندکه نزدیکی عمیق او با دستگاه امنیتی، او را به تنها نامزدی تبدیل میکند که میتواند در زمان جنگ فعال، نظم را حفظ کند.
اما احتمال دارد که ارتقای مجتبی خامنهای، خشم داخلی را بهویژه در بین حامیان سنتی جمهوری اسلامی ایجاد کند.
منتقدان میگویند حرکت به سوی «حکومت موروثی» با ریشههای ضدسلطنتی انقلاب اسلامی ۱۹۷۹ میلادی در تضاد است.
فرزان ثابت، پژوهشگر ارشد در مکتب عالی تکمیلی ژینو، در سال ۲۰۲۴ میلادی به رادیو اروپای آزاد گفته بود که"انتخاب پسر به جای پدر «از نظر ظاهری بسیار شبیه به نظام سلطنتی به نظر میرسد».
یکی از اعضای مجلس خبرگان نیز در سال ۲۰۲۴ گفته بود که خامنهای در گفتوگوهای خصوصی با اعضای مجلس با جانشینی پسرش مخالفت کرده بود.
افزون بر این، رتبهٔ روحانی نسبتاً پایین"حجتالاسلام" مجتبی خامنهای نیز قابل بحث است.
با این حال، از سال ۲۰۲۲ میلادی یک خبرگزاری وابسته به حوزههای علمیه او را آیتالله خطاب کرده است؛ عنوانی که معمولاً برای روحانیان بلندپایه و ارشد استفاده میشود.
گزارشهایی از جمله تحقیقی از خبرگزاری بلومبرگ در اواخر جنوری نیز از یک شبکۀ بزرگ و مخفی داراییهای ملکی مرتبط با مجتبی خامنهای خبر داده و او از سال ۲۰۱۹ تحت تحریم ایالات متحدۀ امریکا قرار دارد.
بر اساس این گزارشها، مجتبی توانسته از طریق واسطهها و شرکت ها شبکهای جهانی از داراییهای لوکس را حفظ کرده و حتی گسترش دهد.
علیرضا اعرافی: گزینهٔ امن
ارتقای آیتالله علیرضا اعرافی تصادفی نبوده استالکس واتانکا
آیتالله علیرضا اعرافی ۶۷ ساله، یک نمونهٔ کامل «مرد نظام» به شمار میرود.
در حال حاضر اعرافی، عضویت شورای سهنفری رهبری موقت را دارد و تقریباً همۀ مراحل ساختارهای رسمی نظام، از ریاست پوهنتون بینالمللی المصطفی گرفته، تا مدیریت عمومی حوزههای علمیه ایران را طی کرده است.
آیتالله علیرضا اعرافی در سال ۲۰۱۹ زمانی وارد عرصۀ سیاست شد که آیت الله علی خامنهای او را به حیث یکی از شش روحانی عضو"شورای نگهبان "منصوب کرد.
براساس مرکز خبر رادیو اروپای آزاد/رادیو آزادی، اعرافی یک گزینهٔ مطمئن نظام محسوب میشود. او شرایط لازم روحانی را دارد و هم به حیث یک مدیر وفادار شناخته میشود که نامش با سرکوبهای خشن داخلی، گره نخورده است.
الکس واتانکا، رئیس برنامۀ ایران در انستیتوت شرق میانه در واشنگتن، میگوید:
«ارتقای آیتالله علیرضا اعرافی تصادفی نبوده و اینکه خامنهای او را به سمتهای حساس گماشته، نشان میدهد که اعتماد زیادی به تواناییهای اداری او داشته است.»
واتانکا می افزاید، اعرافی یک «عسکر کارآمد نظام» است که احتمالاً بقای جمهوری اسلامی را بر جذابیت شخصی خود ترجیح خواهد داد.
در مقایسه با افرادی مانند غلام حسین محسنی اژهای رئیس قوه قضاییه ایران، که به گفته واتانکا «دستانشان بیش از حد به خون آلوده است»، آیتالله علیرضا اعرافی مدیر با سابقۀ نسبتاً پاک بوده و احتمال دارد که برای حفظ ثبات، از حمایت سپاه پاسداران برخوردار شود.
با این حال، با وجود شناختهشدن در محافل مذهبی، آیتالله علیرضا اعرافی برای بسیاری از ایرانیها چهرهای چندان شناختهشده نیست و پایگاه قوی قدرت شخصی ندارد؛ موضوعی که ممکن است وفاداری کامل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی را برای او دشوار کند.
حسن خمینی: گزینهٔ میانهرو و غیرقابل پیشبینی
حسن خمینی ۵۳ ساله، نواسۀ آیت الله روح الله خمینی بنیانگذار جمهوری اسلامی، نمادی از «آنچه که میتوانست باشد» در بین روحانیت به شمار میرود.
حسن خمینی یک روحانیای میانهرو و دارای روابط نزدیک با جریان اصلاحطلب است. او سالها توسط تندروان کنار گذاشته شده است.
نام حسن خمینی دوباره به حیث یک گزینهٔ آشتیدهنده مطرح شده، بهویژه پس از آنکه دونالد ترمپ رئیسجمهور ایالات متحدۀ امریکا گفت که ترجیح میدهد در تهران یک رهبر «میانهروتر» روی کار بیاید.
برای نظام روحانی ایران که مشروعیتش رو به کاهش است و با انزوای بینالمللی روبهرو شده، حسن خمینی میتواند یک نوع تغییر مسیر باشد. او با حلقات اصلاحطلب ارتباط دارد و از آزادیهای اجتماعی و کاهش تنش های دیپلوماتیک حمایت کرده است.
اکنون زمان پایان دادن به جنگ، سازماندهی دوباره و نجات آن چیزی است که از کشور(ایران) باقی مانده استالکس واتانکا
اما تندروان به شدت با حسن خمینی مخالفاند. در یک سخنرانی او در سال ۲۰۲۲ میلادی اعتراض و هو کردن حاضران آنقدر شدید شد که وقتی پس از او خامنهای روی صحنه آمد، معترضان را سرزنش کرد.
رد صلاحیت حسن خمینی در سال ۲۰۱۶ میلادی توسط شورای نگهبان برای انتخابات در مجلس خبرگان نشان میدهد که برای پذیرفته شدن او توسط سپاه پاسداران انقلاب، جمهوری اسلامی باید در آستانۀ فروپاشی کامل قرار داشته باشد؛ حالتی که در آن ممکن است او به حیث آخرین «دریچۀ اطمینان» برای جلوگیری از یک انقلاب در نظر گرفته شود.
«نجات آنچه باقی مانده است»
الکس واتانکا، رئیس برنامۀ ایران در انستیتوت شرق میانه در واشنگتن، معتقد است که شرایط انتقال قدرت در ایران بهگونهای خواهد بود که مأموریت رهبر جدید از همان روز نخست چندان اهمیتی نخواهد داشت.
به دست گرفتن رهبری کشوری که تحت حملۀ نظامی قرار دارد، با مردمی خسته و اقتصادی که زیر فشار شدید است، حتی یک ایدئولوژیست سرسخت را نیز به سوی عملگرایی سوق خواهد داد.
واتانکا می گوید:
«اکنون زمان تشدید مواضع نیست. اکنون زمان پایان دادن به جنگ، سازماندهی دوباره و نجات آن چیزی است که از کشور(ایران) باقی مانده است.»