شماری از قربانیان جنگهای چند دهه اخیر در افغانستان و بستهگان آنان میگویند، امید چندانی ندارند که روزی عدالت در مورد آنان تأمین شود.
بسیاری از این قربانیان که در تازهترین گزارش هیئت معاونت سازمان ملل متحد در افغانستان (یوناما) با آنان مصاحبه شده، میگویند که برای دادخواهی و مطالبه حقوق خود به مقامها و نهادهای مسئول در آن زمان مراجعه کردهاند، اما تلاشهایشان نتیجهی در پی نداشته است.
شماری دیگر گفته اند که به دلیل ترس از انتقامگیری، از دادخواهی و مطالبه حقوق خود منصرف شدهاند.
از نزدیک به ۱۹۵ نفریکه یوناما با آنان مصاحبه کرده، اکثریت آنان از آسیبهای روانی، از جمله افسردهگی، اضطراب، یادآوری خاطرات گذشته و دیگر نشانههای مرتبط با آسیبهای روانی سخن گفته اند.
محمد باشنده کابل که در زمان جمهوری مخلوع در مرکز آموزشی «کوثر دانش» در کابل درس میخواند و در سال ۲۰۲۰ در یک حمله انتحاری بر این مرکز زخمی شد میگوید که شمار زیادی از همصنفیهایش در این حمله کشته شدند.
او به خبرگزاری فرانسپرس گفته که قربانیان این رویداد که مردم افغانستان است از سوی همه طرفها فراموش شدهاند: "وقتی حمله انتحاری شد، ما نفهمیدیم که چه اتفاقی افتاد. بعد که به هوش آمدیم، ما را به شفاخانه انتقال دادند. بیشتر قربانیان شهید شده بودند. خودم هم زخمی شده بودم، چره به پایم اصابت کرده بود و گوشم نیز زخمی شده بود. از لحاظ روحی بسیار آسیب دیدم و ضربهی که به سرم وارد شده بود، باعث شد بعد از آن نتوانم به تحصیلم ادامه بدهم. مشکلات روانی و مشکلات دیگر زیادی داشتم."
بر اساس آمار رسمی حکومت جمهوری وقت افغانستان در این حمله که مسئولیت آن را شاخه خراسان گروه دولت اسلامی یا داعش بر عهده گرفت، دستکم ۲۴ نفر کشته و حدود ۵۰ نفر دیگر زخمی شدند.
علاوه بر داعش، در دو دهه پیش از بازگشت طالبان به قدرت، طالبان و سایر گروههای مسلح، حکومت جمهوری و نیروهای ائتلاف بینالمللی به رهبری ایالات متحده، از طرفهای اصلی جنگ در افغانستان بودند که مسئول بخش بزرگی از تلفات غیر نظامیان در این کشور دانسته میشوند.
خان یوسفی ۴۶ ساله میگوید پسرش از سوی نیروهای حکومتی کشته و همسرش نیز زخمی شده بود.
آرشیف، شماری از خانوادهها که به کشته شدن اعضایشان در درگیریهای چهار دهه گذشته در افغانستان اعتراض کرده و خواهان عدالت شدهاند.
او میگوید به بسیاری از نهادهای مسئول در آن زمان مراجعه کرده، اما صدایش شنیده نشدهاست.
او درباره این رویداد به خبرگزاری فرانسپرس گفته است: "پسرم هشت ساله بود و در مقابل دروازه خانه بازی میکرد. در دوره جمهوری، یک تانک آمد او را هدف قرار داد و به شهادت رساند. همسرم که به طرفش دوید، او را نیز با گلوله زدند و بعد ما او را به شفاخانه عاجل انتقال دادیم. پس از آن، به قوماندانی، مقام ولایت و ریاست امنیت ملی مراجعه کردیم، اما در آن زمان هیچکس صدای ما را نشنید. در حق ما ظلم شد. باید آن فرد بازداشت و به محکمه معرفی میشد تا در حق شخص دیگری چنین ظلمی نمیکرد و به فرد دیگری چنین آسیبی نمیرساند."
یوناما در گزارشیکه روز سه شنبه ۱۰ سنبله منتشر کرده گفته که تنها در فاصله سالهای ۲۰۰۹ تا ۲۰۲۱، یعنی از زمانیکه یوناما ثبت منظم تلفات غیر نظامیان را آغاز کرد تا سقوط حکومت پیشین و بازگشت طالبان به قدرت، بیش از ۴۰ هزار غیر نظامی کشته و ۷۷ هزار تن دیگر زخمی شدهاند.
یوناما شمار غیر نظامیانی را که پیش از آن، بهویژه در فاصله سالهای ۲۰۰۱ تا ۲۰۰۹، در جریان جنگها کشته شدهاند، منتشر نکرده، زیرا این نهاد برای نخستین بار در سال ۲۰۰۹ روند ثبت تلفات غیر نظامیان در جریان درگیریها را آغاز کرد.
در گزارش یوناما، جورجییت گانیون، سرپرست این نهاد، گفته است که برای رسیدهگی به نیازهای قربانیان، مهم است که آسیبهای وارد شده به آنان به رسمیت شناخته شود و مقامهای حاکم اقداماتی را انجام دهند تا اطمینان حاصل شود که حقوق قربانیان و افرادیکه از جنگ متأثر شدهاند، تأمین میشود.
در این گزارش همچنین از مقامهای طالبان پرسیده شده که قربانیان جنگ و جوامع آسیبدیده چه نیازهای اساسی دارند و مقامها تا چه اندازه توانسته اند به این نیازها رسیدهگی کنند؟
آرشیف، جوانانی که در سال ۲۰۲۱ در یک حمله در کابل کشته شدند.
در پاسخ، مقامهای طالبان به کمبود منابع مالی اشاره کرده و آن را یکی از موانع عمده در زمینه حمایت از قربانیان جنگ دانسته اند.
اینکه در افغانستان تا چه اندازه عدالت برای قربانیان و آسیب دیدهگان جنگ تأمین شده و طرفهای که به غیر نظامیان آسیب رساندهاند تا چه اندازه مسئولیت خود را برای جبران خسارات ناشی از اقداماتشان انجام دادهاند؟ از نصرالله ستانکزی، استاد پیشین فاکولته حقوق و علوم سیاسی پوهنتون کابل پرسیدیم.
او به رادیو آزادی گفت که نهتنها زمینه دسترسی طرفهای درگیر جنگ به عدالت فراهم نشده، بلکه طرفهای درگیر حتی به جنایاتیکه مرتکب شدهاند نیز اعتراف نکردهاند: "در مجموع، در بیشتر از ۴۵ سال گذشته در افغانستان، در مورد تمام جنایات جنگی و جرایم ضد بشری متعدد و فراوانی واقع شده که یوناما تنها از سال ۲۰۱۱ به بعد تا سال ۲۰۲۱ را منعکس کردهاست که هیچ از موارد این جنایات نه از طرف مقامات مسئول پذیرفته شده و نه هم متضرران به حقوقشان رسیدهاند و در حقشان عدالت شدهاست و در این جنایات تمام گروههای درگیر جنگی شامل بوده، حکومتها شامل بوده، نیروهای بینالمللی که در افغانستان حضور داشتند شامل بودند که هیچ یک از اینها تن به تأمین عدالت به اشخاص متضرر ندادهاند."
مسئله قربانیان جنگهای چند دهه اخیر در افغانستان و پاسخگو ساختن عاملان این رویدادها به یک موضوع پیچیده و جنجالی تبدیل شدهاست.
در دوره نظام جمهوری مخلوع نهادها و روندهای مختلفی ایجاد شدند، اما هیچیک از آنها نتوانستند نتایج قابل توجهی به دست آورند.
در این زمینه، در دوره نظام جمهوری مخلوع نهادها و روندهای مختلفی، از جمله کمیسیون مستقل حقوق بشر افغانستان و روند عدالت انتقالی ایجاد شدند، اما هیچیک از آنها نتوانستند نتایج قابل توجهی به دست آورند.
شماری از کشورهای عضو ائتلاف نظامی بینالمللی نیز درباره ادعاهای مربوط به ارتکاب جنایات جنگی و جنایات علیه بشریت از سوی نیروهایشان در افغانستان تحقیقاتی انجام دادهاند، اما این اقدامات در مقایسه با گستردهگی آسیبهای که به غیر نظامیان در این کشور وارد شده، تلاشهای بسیار ناچیز دانسته میشوند.
یوناما در گزارش خود همچنین از کشورهای عضو سازمان ملل متحد خواسته است که متناسب با اولویتها و نیازهای قربانیان جنگ، کمکهای بشردوستانه را در اختیار افغانستان قرار دهند.
این درحالیست که نزدیک به نیمی از جمعیت افغانستان به کمکهای بشردوستانه نیاز دارند و نهادهای بینالمللی امدادرسان نیز در رساندن کمکهای کافی به این کشور با مشکل مواجه بودهاند و کمبود منابع مالی بهعنوان دلیل عمده این وضعیت عنوان شدهاست.