لینک های دستیابی پذیر

Breaking News
جمعه ۱ سنبله ۱۳۹۸ کابل ۰۷:۳۱

آیندۀ افغانستان در سایۀ جدل نوگرایی و سنت‌گرایی


آرشیف، تجلیل از روز عشاق در کابل. 14.2.2018

در ماهِ فبروری بود که برخی از گروه‌های مذهبی در ولایتِ هرات در غرب افغانستان، بزرگداشت از روزِ والِنتاین یا روزِ دلدادگان را ممنوع کردند.

جمع به پیشوازِ این اقدام رفتند، اما عدۀ مانند خالده خرسند در شهر هرات به اعتراض برخاستند.

خرسند، فعال حقوق زنان از آن اتفاق نگران بود؛ چونکه در گذشته هم گروه‌­های مذهبی محلی با اجرای کنسرت‌­های موسیقی در فضای باز مخالفت کرده بودند. او این ­گونه ممنوعیت‌­ها را نشانۀ از قامت برافراشتن افراط‌­­گرایی مذهبی می‌داند، چیزی ­که به باور خرسند، می‌­تواند به قیمت سلب حقوق و آزادی‌­های فردی مردم تمام شود.

او در گفتگو با رادیو آزادی گروه‌های مذهبی را مانع بر سر راه عصری­ شدن جامعه دانست و افزود: "هدف‌شان این ­است که نگذارند مردم هرات با آموزه‌ها و جلوه‌­های از زنده‌گی عصری آشنا شوند. به دلیل این که هرچه مردم با رسانه و زنده‌گی مدرن و حقوق و امتیازات خود آگاه شوند، کمتر آلۀ دست این مذهبی‌ها قرار می‌­گیرند."

خالده خرسند یکی از فعالان حقوق زنان در هرات
خالده خرسند یکی از فعالان حقوق زنان در هرات

خرسند می‌گوید، مدرسه‌­های دینی در هرات، جامعه را به ­سوی ارزش‌­های سنتی و بینش محافظه­‌کارانه سوق می‌­دهند.

او اضافه کرد: ​"هزاران دختر و پسر در حداقل سه، چهار مدرسۀ کاملاً رسمی آموزش مذهبی می­‌بینند. به آنان بورسیه­‌های آموزشی داده می‌­شود. بورسیه‌­ها معمولاً در پاکستان است، در مناطق مرزی پاکستان. آنان آنجا درس می‌خوانند و باز می‌­گردند که این خود نشانۀ از رشد اسلام‌­گرایی افراطی در هرات است."

اما عبدالعلیم مُدرک مدیر فخرالمدارس، یکی از شش صد مدرسۀ اسلامی در ولایتِ هرات، با خرسند موافق نیست.

شاگردان در مقابل مدرسه فخرالمدارس، یکی از مراکز اسلامی در هرات
شاگردان در مقابل مدرسه فخرالمدارس، یکی از مراکز اسلامی در هرات

او می‌­گوید که مدرسه‌­ها افراط­‌گرایی اسلامی را تبلیغ نمی‌­کنند، بلکه آموزش اسلامی می‌­دهند؛ از قبیل اصول فقه، حدیث و حفظ و تفسیر قرآنِ کریم.

مُدرک اجرای قانون شریعت را در افغانستان ضروری می‌داند تا به‌گفتۀ او از نفوذ فرهنگ بیگانه جلوگیری شود: ​"ما در اسلام روز عشّاق نداریم. این یک فرهنگ اجنبی ­است که به این‌جا آمده ­است تا فکر مردم را تغییر دهد و خدا ناخواسته، آنان را منحرف کند. از نظر من، کار نادرست است."

  • حدود شرعی

جان آقا جامی، طالب ۲۱ سالۀ مدرسه فخرالمدارس، با دیدگاهِ مدیرش موافق­ است.

شماری دختران در حال خواندن قرآنکریم در یکی از مدارس افغانستان. May 28, 2018
شماری دختران در حال خواندن قرآنکریم در یکی از مدارس افغانستان. May 28, 2018

او در ادامه می‌گوید:​ "بهتر است از تجلیل از روزهای مثلِ والنتاین جلوگیری شود. چونکه، اساسِ در شریعت اسلام ندارد. بنابر این، یک فرد مسلمان نباید آن ­را تجلیل کند."

جامی موسیقی را هم برای جامعه زیان ­آور می‌­داند: ​"کنسرتِ موسیقی هیچ چیزی ندارد. چونکه، حرام است. موسیقی به ذهن، حافظه و حتی روان انسان زیان وارد می­‌کند و باعث می‌­شود که یک انسان در یک جامعه رشد ­و ترقی نکند."

جامی از تطبیق حدود شرعی که بخشی از قوانین کیفری اسلام است، پشتی­بانی می‌­کند. طالبان در دوران حاکمیت‌شان در افغانستان در سال‌های ۱۹۹۰ میلادی، حدود شرعی را تطبیق می­‌کردند که مشمول مجازات سنگین از جمله قطع دست سارق، سنگ­سار و شلاق زدن زناکار و می‌­خوار می‌­شد. جامی می‌­گوید: ​"حکمِ قرآن باید در جامعه جاری شود."

شاگردان یکی از صنوف درسی مدرسۀ فخرالمدارس در هرات
شاگردان یکی از صنوف درسی مدرسۀ فخرالمدارس در هرات

  • الگوهای مخالف

خرسند و جامی الگوهای از طرز تفکّر لیبرالیسم و محافظه‌­کاری در جامعۀ افغانستان هستند. تلاش‌­های به رهبری ایالات متحده برای باثبات ­سازی و بازسازی افغانستان در نزدیکِ دو دهۀ گذشته، زمینه را برای رشد و توانمند شدن فعالان لیبرال، تکنوکرات‌­ها، جوانان و روشن‌فکران فراهم کرده ­است. اما، محافظه‌کاران هم از پا ننشسته ­اند و با مقاومت در برابر مدرنیته کوشیده ­اند قدرتِ اجتماعی‌شان را حفظ کنند و به گونۀ نظام­‌مند، نفوذ خود را از طریقِ آموزش، موعظه­‌گری و کنش­گرایی گسترش دهند.

در حالی­که واشنگتن تلاش دارد طولانی‌­ترین جنگ‌اش را در افغانستان پس از نزدیکِ ۱۸ سال به پایان برساند، بسیاری از مردم به این می­‌اندیشند که آیا دموکراسی، نوگرایی و ارزش‌­های لیبرال در آیندۀ این ­کشور جای خواهند داشت؟ پیشاپیش، طالبان اعلام کرده­ اند که اسلام و سپس عنعنات افغانی، دو ارزشِ کلیدی "ملت مجاهد" افغانستان است.

آرشیف، موقعیت ولایت هرات در نقشه عمومی افغانستان
آرشیف، موقعیت ولایت هرات در نقشه عمومی افغانستان

دکتر عبدالقیومِ آرزو از هرات و یکی از کارشناسانِ حوزۀ جامعه شناسی است. او خواهان آشتی میان دو جریانِ مخالف است. در گفتگو با رادیو آزادی، آرزو گفت، هم ماندن در سنت و هم سنت­ ستیزی تأثیرات زیان­بار به همراه دارد. او افزود: ​"به جای آوردن تحول اساسی در زنده‌گی مردم مانند رفاه و عدالت، ما به طور نمادین با ارزش‌­های سنتی مبارزه کرده ­ایم که مردم به آن ارج می‌گذارند."

آرزو می­‌گوید، عواملِ محلی در گسترشِ نفوذ طالبان در بیش از نیم افغانستان نقشِ بارزِ داشته ­است: ​"علتی آنکه امروز می‌گویند، ۶۰ درصد، ۷۰ درصدِ افغانستان در اختیار طالبان است. این، بدونِ شک یک وجهِ بیرونی دارد، اما وجهِ اجتماعی‌اش، نباید فراموش شود."

دکتر آرزو می‌­گوید، نهادهای حکومتی به شمول وزارت ارشاد، حج و اوقاف نتوانسته اند بینشِ سنتی را به گونۀ پویا و مؤثر به سوی مدرنیته رهنمون شوند: ​"طبیعی­ است که در نبودِ یک طرح منسجم برای متحول ساختن سنت‌­های اجتماعی به سمت مدرنیته، خلای ایجاد شده که در آن افراط­‌گرایی به اشکال گوناگون زبانه کشیده‌­است."

سید محمد شیرزادی، رئیس ولایتی وزارتِ ارشاد، حج و اوقاف در هرات است. او انتقادها در موردِ مدرسه‌­های دینی در هرات را رد می­‌کند. تا به ۵۰ هزار طلبۀ دختر و پسر در این مدرسه­‌ها علوم دینی می‌­آموزند.

سید محمد شیرزادی، رئیس ولایتی وزارتِ ارشاد، حج و اوقاف در هرات
سید محمد شیرزادی، رئیس ولایتی وزارتِ ارشاد، حج و اوقاف در هرات

شیرزادی افزود: ​"در داخل هرات مدرسۀ نداریم که عملاً بیاید و تفکر تکفیری و مبارزۀ مسلحانه در مقابل دولت را تدریس کند. اینکه فردی از داخل مدرسه با جریان‌­های بیرون از شهر و کشور و منطقه ارتباط برقرار می‌کنند، آن قضیه به خود مدارس ارتباط نمی‌­گیرد، ولی عواملی‌که سببِ اندیشۀ افراطی می‌شود، بی‌توجهی دولت و عدم رسیده‌گی آن به­ این قضایاست که حتی تفکر خودجوشِ افراطی را ایجاد می‌­کند."

شیرزادی می‌گوید، فراهم شدن فرصت‌های آموزشی بهتر و بیشتر برای طلبه‌­های مدرسه‌ها می‌­تواند از خطر رفتن به سمت تفکر افراطی جلوگیری کند: ​"یک شاگردِ مکتب که فارغ می­‌شود؛ به او سند می­‌دهند. حق اشتراک در پوهنتون دارد، اما طالبی که در مدرسه درس می­‌خواند، وقتِ فارغ می‌شود، هیچ فرصت برای کسب شغل در حکومت ندارد. خوب، وقت فرصت مساعد نباشد که این ­ها بتوانند ماستری و دکترا بخوانند­، چیزِ طبیعی­ است که فاصله هم ایجاد می­‌شود و صف مخالفان حکومت هم بیشتر از این افزایش می­‌یابد."

  • "جرئت ندارم کنسرت برگزار کنم"

اما برخی از باشنده‌گانِ هرات به این باور اند که محافظه‌کاران، پیشاپیش، جهان­ بینی‌شان را به اجرا گذاشته ­اند.

مسعود حسن­‌زاده یک هنرمند محلی می‌گوید، جرئت ندارد کنسرت موسیقی برگزار کند: ​"اگر دولت از من حمایت هم بکند و مجوز هم بدهد، به هیچ وجه جرئت نمی‌کنم. نه فقط به‌خاطرِ داعش، طالبان و فلان، بلکه به‌خاطرِ همین بنیادهای که به نامِ نهادهای دینی برای ترویج مسائلِ دینی به راه انداخته شده­ اند. این‌­ها حتی نیروی فیزیکی خشونت­‌گر دارند که می‌توانند هر کار کنند."

شهرِ باستانی هرات از دید تاریخی، مهد دانش، هنر، فرهنگ، معماری و موسیقی بوده­ است.

هرات در اواسطِ سدۀ پانزدهم میلادی پایتخت امپراتوری تیموریان بود. به همین­ سان، ولایت هرات، خاستگاه طریقتِ چشتیه ­است که بر میانه­‌روی، همدیگر پذیری و عشق و موسیقی استوار است. یک زمان جامعۀ بزرگِ یهودیان در میانِ مسلمانانِ سنی و شیعه از اقوام گوناگونِ افغانستان در آنجا می­‌زیستند.

  • "بزرگترین مانع"

جدل میان لیبرال­‌ها و محافظه‌­کاران اکنون بر آیندۀ هرات و در مجموع افغانستان سایه افگنده­ است.

خرسند می‌گوید، سطح پائین سواد، ناداری، بی‌کاری و ناامنی به سود گروه­‌های محافظه­‌کار افراطی تمام می­‌شود: ​"این­ ها می‌توانند بسیار خطرناک باشند. این‌­ها بزرگترین موانع بر سر راه مدرن شدن و گذار یک جامعه سنتی به سوی توسعۀ اقتصادی اجتماعی و حقوقی هستند. اگر دولت جلوِ این گروه­‌ها را نگیرد، بافت‌های سنتی جامعه جابه‌­جا خواهد شد و مردم آهسته، آهسته به سوی افراط­‌گرایی کشانده خواهند شد."

  • نسلِ تسلیم ­ناپذیر

در کابل، علی امیری تحلیل­گرِ مسائلِ سیاسی­­-اجتماعی می­‌گوید، حتی در صورتِ برگشت طالبان به قدرت، محافظه­‌کاران نمی­‌توانند آرزوهای نسل جدید افغانستان را نادیده بگیرند. نسلی‌که از جنگ داخلی و حاکمیت تندروانۀ طالبان در سال­‌های دهۀ ۹۰ میلادی هیچ خاطرۀ در ذهن ندارد.

امیری استدلال می‌کند که نسلِ جدید افغانستان از مدرنیته پیشتیبانی می­‌کند و به آنانِ که در مدرسه‌های دینی آموزش می­‌بینند، تسلیم نمی­‌شود. او می‌افزاید: ​"حضورِ یک نسل جدید آینده‌نگر، به باورِ من، بخشی از واقعیت افغانستان امروز است."

این گزارش را می‌توانید با کلیک روی لینک زیر بشنوید:

آیندۀ افغانستان در سایۀ جدل نوگرایی و سنت‌گرایی
please wait

No media source currently available

0:00 0:12:17 0:00

XS
SM
MD
LG