با آنکه افغانستان مانند بسیاری از کشورهای دیگر جهان در سالهای اخیر در بخش طبابت پیشرفتهای چشمگیری داشته است، اما هنوز هم شماری از مردم برای درمان شکستگی استخوانها و برخی مشکلات دیگر به شکستهبندها مراجعه میکنند.
این افراد بهگونه غیررسمی در این بخش فعالیت دارند در میان مردم به نام «شکستهبند» شناخته میشوند؛ کسانی که بدون آموزشهای معیاری طبی، به درمان شکستگیها، بیجاشدن مفاصل و دردهای استخوانی میپردازند.
برخی افغانها، به ویژه ساکنان ولایات، میگویند مراجعه به شکستهبند در مناطق آنها از دههها پیش رایج است و مردم به دلیل مشکلات اقتصادی یا دوری مراکز صحی، به ویژه برای شکستگی استخوان، بیرونزدگی مفاصل یا درد کمر، به این افراد مراجعه میکنند:
مردم اینجا به شکستهبند مراجعه میکنند چون داکتران متخصص در منطقه ما نیستند.
صادق خان، ساکن ولایت ننگرهار، به رادیو آزادی گفت:
«مردم اینجا به شکستهبند مراجعه میکنند چون داکتران متخصص در منطقه ما نیستند و اکثر افغان ها فقیر هستند. بنابراین ۲۰۰ افغانی میدهند و سایر وسایل و پانسمان را خود مردم میآورند.»
شفیعالله،باشنده ولایت ارزگان نیز می گوید که هرچند مردم در روستاها به شکستهبند مراجعه میکنند، اما او با توجه به تجربه شخصی خود تأکید میکند که اگر امکانات فراهم باشد، بهتر است مردم به داکتران متخصص مراجعه کنند:
«در روستاها گاهی کسی دست یا پایش میشکند نزد شکستهبند میرود گاهی مفید است، اما به نظر من اکنون که داکتران متخصص در دسترس اند، مردم باید به شفاخانه ها و داکتران مراجعه کنند، زیرا داکتر میتواند آسیب های اولیه را بهتر تشخیص دهد.»
یک باشنده کابل میگوید که یکی از اعضای خانوادهاش که دستش شکسته بود و به شکستهبند برده شده بود، نه تنها خوب نشده بلکه مشکلش بیشتر شده است.
چون آنها عکس نمیگیرند، تشخیص درست نمیتوانند بدهند. مشکل برای مدتی کوتاه حل میشود، اما وقتی استخوان جوش خورد، کج و نادرست میشود و دوباره مجبور می شوند به داکتر مراجعه کنند.
او به شرط فاش نشدن نامش به رادیو آزادی گفت:
«در خانواده ما چنین اتفاق افتاده که یک نفر دستش شکسته و به شکستهبند برده شد. چون آنها عکس نمیگیرند، تشخیص درست نمیتوانند بدهند. مشکل برای مدتی کوتاه حل میشود، اما وقتی استخوان جوش خورد، کج و نادرست میشود و دوباره مجبور می شوند به داکتر مراجعه کنند که مصرف آن هم دو برابر می شود.»
محمد قاسم، یک شکستهبند در کابل، به رادیو آزادی گفت که پدر و پدرکلانش و اکنون خودش دههها در این زمینه کار کرده و مدعی شد که روزانه دهها بیمار با مشکلات ارتوپیدی به او مراجعه می کنند که بسیاری از آنان حتی در یک بار مراجعه بهبود مییابند:
«روزانه بیش از ۵۰ نفر مراجعه میکنند؛ شکستگی استخوانها، بیرونزدگی یا جابهجا شدن استخوان ها، مشکلات رگها، دردهای عضلانی طولانیمدت و سایر دردهای بدن جز بیماریهای قلبی را درمان میکنیم، که بیشتر مربوط به استخوانها و رگها است. بسیاری از کارهایمان در یک جلسه انجام میشود، اما برخی دردها هستند که بیمار باید چندین بار مراجعه کند.»
متخصصان چی نظر دارند؟
با آنکه مراجعه به شکستهبند در کابل و دیگر ولایات افغانستان از دههها پیش مرسوم است و بسیاری از شکستهبندها دهها سال تجربه دارند، اما برخی افراد تنها این حرفه را به عنوان میراث خانوادگی میبینند ؛بلکه به گفته مردم، این افراد به صورت غیر معیاری و خودسرانه فعالیت میکنند.
برخی داکتران متخصص ارتوپیدی میگویند ممکن است در موارد محدود و مشکلات جزئی، اقدام شکستهبند بتواند مفید باشد، اما در اکثر موارد، به ویژه مشکلات مربوط به ستون فقرات و استخوانهای حساس، مراجعه به شکستهبند اشتباه و خطرناک است.
مراجعه به شکستهبند میتواند باعث معلولیت شدید، درازمدت و حتی قطع عضو شود، این کاملا اشتباه است.
داکتر عبدالرحمن حسنزاده، متخصص ارتوپیدی در کابل، به رادیو آزادی گفت:
«در ارتوپیدی مشکلات متفاوت است، نمیتوان صد درصد گفت که کار شکستهبند درست یا غلط است. اگر استخوان شکسته باشد اما جابهجا نشده باشد و کسی آن را تثبیت کند، چه شکستهبند باشد چه کس دیگر، زیاد مشکل ایجاد نمیشود. اما اگر استخوان شکسته و جابهجا شده باشد و تشخیص صحیح توسط داکتر داده نشده باشد، مراجعه به شکستهبند میتواند باعث معلولیت شدید، درازمدت و حتی قطع عضو شود، این کاملا اشتباه است.»
داکتر حسنزاده افزود که برخی بیماران به او مراجعه کردهاند که در بسیاری از جاها شکستهبندها توصیه به گرفتن عکس رادیولوژی یا «ام آر آی» کردهاند که این کاملاً نادرست و غیرقانونی است و بدون متخصص کسی نمیتواند برای انجام این آزمایشها هدایت بدهد.
در حال حاضر در شهرها و ولایات مختلف افغانستان دهها مرکز ویژه ارتوپیدی فعالیت دارد و یا در شفاخانهها و کلینیکها بخشهای ارتوپیدی فعال اند و اغلب ارائهدهندگان خدمات صحی به بیماران با مشکلات مفصلی، ستون فقرات، نخاع و اعضای بدن مانند دست، پا، شانه و سایر مشکلات، درمان معیاری توصیه و پیشکش میکنند.
اما برخی افرادی که به هدف بهبود مشکلات صحی شان به شکستهبند مراجعه کرده اند میگویند که در برخی موارد از روی ناچاری به این اقدام متوسل شده اند، زیرا به گفته آنان، در محلات شان مراجعه به شفاخانه یا ممکن نبوده یا با هزینه بیشتر همراه است.
